Η «Αρχή της Μη-Ταύτισης» του Ισραήλ επικαιροποιείται

Η ουκρανική κρίση μας επανέφερε απότομα στις γνώριμες ψυχροπολεμικές πραγματικότητες και οι πολιτικές ηγεσίες ανά τον κόσμο καλούνται να επαναπροσδιορίσουν «Ποια είναι η θέση τους στον κόσμο». Για τις χώρες-μέλη του ΝΑΤΟ και της ΕΕ η απάντηση είναι αυτονόητη. Για κάποιες άλλες όμως, δεν είναι.

Η Μέση Ανατολή κρατήθηκε μακριά από θεσμικούς ψυχροπολεμικούς διαχωρισμούς. Τα τετελεσμένα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου επέφεραν την αποαποικιοποίηση, με τις δύο υπερδυνάμεις να ασκούν επιρροή δι’ αντιπροσώπων. Οι αραβικές χώρες βαθμιαία στρέφονταν άλλες στην Ουάσιγκτον κι άλλες στη Μόσχα, ανάλογα με τον τρόπο που αντιλαμβάνονταν την έννοια του ‘Παναραβισμού’ και με το άλυτο Παλαιστινιακό να χρωματίζει τις εξελίξεις.

Αντιθέτως, το Ισραήλ, ήδη από τους πρώτους μήνες της ύπαρξής του, προσέγγιζε με ιδιαίτερο τρόπο το δίλημμα «Δύση ή Ανατολή». Η ΕΣΣΔ ήταν η πρώτη χώρα που αναγνώρισε το Ισραήλ de jure. Έδωσε το πράσινο φως στην Τσεχοσλοβακία και στην Πολωνία να εξοπλίσουν τους Ισραηλινούς έναντι των Αράβων το 1948. Η πρώτη ισραηλινή πρεσβεία λειτούργησε στη Μόσχα. Ιδεολογικά μιλώντας, το κοινοβιακό κίνημα και ο σιωνιστικός συνδικαλισμός, που αναπτύχθηκαν ήδη από την περίοδο της βρετανοκρατούμενης Παλαιστίνης, θύμιζαν έντονα ‘υπαρκτό σοσιαλισμό’. Όταν όμως το 1949, το Ισραήλ των 500.000 πολιτών, ζήτησε την μετεγκατάσταση δύο εκατομμυρίων Εβραίων της ΕΣΣΔ και την θεσμοθέτηση μόνιμης στρατιωτικής συνεργασίας με τη Μόσχα, το Κρεμλίνο απάντησε με ένα ξεκάθαρο ‘Όχι’.

Ενόσω διαρκούσε το σύντομο ρωσοϊσραηλινό ειδύλλιο, αποτέλεσε στρατηγική επιλογή του τότε πρωθυπουργού Μπεν-Γκουριόν η πραγματοποίηση των πρώτων πολυκομματικών βουλευτικών εκλογών στις αρχές του 1949, και, την επόμενη χρονιά, η αποστολή μικρού τμήματος του Σώματος Υγειονομικού στον Πόλεμο της Κορέας, υποστηρίζοντας τη Δύση. Τον Μάιο του 1951 ο Μπεν-Γκουριόν συναντήθηκε στην Ουάσιγκτον με τον Πρόεδρο Τρούμαν, εξασφαλίζοντας γενναία οικονομική αμερικανική βοήθεια – κάτι που συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς, δήλωνε ξεκάθαρα στο κοινοβούλιο της χώρας του ότι το Ισραήλ «ανήκει στην Δύση». Από την άλλη, και αντιθέτως με ό,τι συνέβαινε αλλού, το τοπικό κομμουνιστικό κόμμα και οι λοιπές φιλοσοβιετικές φωνές δεν εξοστρακίστηκαν από το πολιτικό σκηνικό.

Με την επέκταση του ΝΑΤΟ σε Ελλάδα και Τουρκία το 1952, οι Σοβιετικοί έθεσαν στους Ισραηλινούς την εξής κόκκινη γραμμή: Θα ήταν ανεκτό ένα ‘δυτικότροπο Ισραήλ’, εφόσον δεν θα συντασσόταν ενεργά, θεσμικά ή στρατιωτικά, σε δυτικές προσπάθειες διατάραξης των ψυχροπολεμικών ισορροπιών στη Μέση Ανατολή. Το μήνυμα του Κρεμλίνου εμπεδώθηκε την επόμενη χρονιά, όταν η ΕΣΣΔ αποφάσισε να διακόψει τις διπλωματικές της σχέσεις με το Ισραήλ το 1953 (για έξι μόνο μήνες και για ασήμαντη αφορμή). Έτσι, εδραιώθηκε η λεγόμενη ‘Αρχή της Μη-Ταύτισης’ μεταξύ Δύσης και Ανατολής, με κύριο εκφραστή της τον τότε υπουργό εξωτερικών, Μοσέ Σαρέτ, με το πρακτικό αποτέλεσμα, όταν η Δύση διέκοπτε τους διαύλους με τη Μόσχα, το Ισραήλ είχε το περιθώριο να τους διατηρεί ποικιλοτρόπως.

Με την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, η ‘Μη-Ταύτιση’ ξεχάστηκε. Αναδιαμορφώθηκε το 2015, με τη ρωσική παρουσία στη Συρία. Και τώρα επικαιροποιείται, με τον Ναφτάλι Μπένετ να κομίζει μηνύματα μεταξύ Ρωσίας, Ουκρανίας και Δύσης, ζητώντας από το Κρεμλίνο δύο ανταλλάγματα: Να μην υπερθεματίσει υπέρ του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος στις κρίσιμες διαπραγματεύσεις της Βιέννης και να μην διαταραχθεί η ρωσοϊσραηλινή entente στη Συρία κατά ιρανικών στόχων. Το δεύτερο αίτημα μάλλον ικανοποιείται, αφού μόλις προχθές, οι Ισραηλινοί έπληξαν ανενόχλητοι ιρανικές θέσεις πλησίον της Δαμασκού. Τι θα γίνει, όμως, στη Βιέννη;

Ο δρ. Γαβριήλ Χαρίτος είναι ερευνητής του ισραηλινού Ινστιτούτου Μπεν-Γκουριόν. Διδάσκει Ιστορία των Πολιτικών Σχέσεων Ελλάδας-Ισραήλ-Κύπρου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και στο Πανεπιστήμιο Μπεν-Γκουριόν.