Η Ουκρανία ανάμεσα στον πόλεμο και {LF}τις διεθνείς προσφυγές

Ο πόλεμος της Ρωσίας δεν ήταν μια εύκολη υπόθεση ολίγων ημερών, ούτε βεβαίως φληνάφημα. Η Μόσχα έχοντας επιτεθεί καταρχάς ανταποκρινόμενη στο παράνομο αίτημα αμυντικής συνδρομής των δύο αποσχισθεισών Λουχάνσκ και Ντονέτσκ, αποκάλυψε τις προθέσεις της με τη διεύρυνση του πολέμου κατά του Κιέβου. Ετσι, παραβιάζει κατάφωρα τους αναγκαστικούς κανόνες διεθνούς δικαίου της απαγόρευσης χρήσης βίας και της αυτοδιάθεσης.

Η Ουκρανία είναι χώρα μεγάλη σε έκταση και πληθυσμό και μπορεί να αντισταθεί, παρότι η Ρωσία δεν έχει χρησιμοποιήσει τη διαθέσιμη πολεμική μηχανή της. Υπάρχει όμως και διεθνής κατακραυγή που η Ρωσία θα ήθελε να παραβλέψει, αλλά πρέπει να τη σταθμίσει ιδιαίτερα τις κυρώσεις όσο μεσοπρόθεσμες συνέπειες και εάν επιφέρουν, σε σχέση με τα βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα ενός πολέμου. Θέλει να ξεκινήσει τη διαπραγμάτευση, αλλά θέλει ταυτόχρονα πριν συμφωνηθεί η εκεχειρία, να έχει πετύχει το μεγαλύτερο εδαφικό κέρδος, βάσει του αρχικού σχεδιασμού της.

Η Ουκρανία όμως πηγαίνει σε διαπραγματεύσεις, ενώ ο πόλεμος μαίνεται, χωρίς να έχει ζητήσει εκεχειρία και μέχρι στιγμής δεν δείχνει να αποβαίνει σε όφελός της. Βρίσκεται σε μια πραγματικότητα, που από τη μια πλευρά πρέπει να δεχθεί όσα σχεδιάζει η Ρωσία ή από την άλλη να αποδεχθεί τη συνέχιση του πολέμου και τα τετελεσμένα του. Η Ρωσία προφανώς θέλει να αποκτήσει τον έλεγχο της Ανατολικής Ουκρανίας, της Αζοφικής Θάλασσας για να ελλιμενίζει τον στόλο της και να επεκταθεί πέραν της Οδησσού με στόχο να ελέγξει το συνολικό μέτωπο στη Μαύρη Θάλασσα. Διά αυτής της στρατηγικής καθιστά την Ουκρανία περίκλειστο κράτος, ιδιαίτερα μάλιστα εάν περιληφθεί και η Υπερδνειστερία.

Σε όποια συμφωνία προκύψει, θα αποτυπωθεί η διευθέτηση με την αναγνώριση της νέας πραγματικότητας και από τις δύο πλευρές αποποιούμενες άλλη απαίτηση.

Ο Ζελένσκι δεν φαίνεται να έχει σαφή στρατηγική για τη διακοπή του πολέμου. Παρά ταύτα έκανε διπλή κίνηση με νομικό περιεχόμενο καταφεύγοντας στο διεθνές δίκαιο. Προσέφυγε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), κατηγορώντας τη Ρωσία ότι με τις στρατιωτικές επιθέσεις κατά αμάχων και των χώρων τους, παραβιάζει απόλυτα δικαιώματα του ανθρώπου, όπως το δικαίωμα στη ζωή, στην απαγόρευση βάναυσης μεταχείρισης, καθώς και στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής και της οικίας. Ζήτησε προσωρινά μέτρα από το ΕΔΔΑ, το οποίο εντός 48 ωρών τη 2α Μαρτίου με απόφασή του διέταξε τη Ρωσία να απέχει από στρατιωτικές επιθέσεις κατά αμάχων και των οικιών τους και άλλων δομών, όπως σχολεία και νοσοκομεία. Αυτή η προσωρινή διαταγή αποτελεί πρώτο μέτρο αυτόματης εφαρμογής και πίεσης.

Η Ουκρανία έχει προσφύγει και στο Διεθνές Δικαστήριο, ζητώντας να εξετάσει εάν έχει διαπραχθεί γενοκτονία κατά των ρώσων αυτονομιστών στις περιοχές Ντονέτσκ και Λουχάνσκ, όπως διατείνεται η Ρωσία για να δικαιολογήσει την εισβολή. Παράλληλα ζήτησε να εξετάσει το Δικαστήριο εάν οι στρατιωτικές επιθέσεις της Ρωσίας συνιστούν παραβίαση της σύμβασης περί γενοκτονίας. Επιπλέον έχει καταθέσει αίτημα να διαταχθούν προσωρινά μέτρα, τα οποία συζητούνται χθες και σήμερα, για την αποτροπή ανεπανόρθωτης βλάβης των δικαιωμάτων της Ουκρανίας και του λαού της και να αποφευχθεί η επιδείνωση ή επέκταση της διένεξης μεταξύ των μερών, βάσει της Σύμβασης πρόληψης και τιμωρίας της Γενοκτονίας.

Ομως και ο εισαγγελέας του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου παρεμβαίνει αυτεπαγγέλτως με την παραγγελία έρευνας, εάν έχουν τελεστεί εγκλήματα πολέμου στην Ουκρανία ώστε να κινηθεί η προβλεπόμενη διαδικασία για δίωξη, όσον αφορά ατομική ποινική ευθύνη των αυτουργών. Μια ανακριτική διαδικασία που απαιτεί χρόνο και εξουσιοδότηση του Δικαστικού Συμβουλίου.

Από μόνο του το διεθνές ενδιαφέρον δεν μπορεί να ανακόψει αλλά ούτε να αποκαταστήσει τις παρανομίες και ανεπανόρθωτες ζημίες που έχει προκαλέσει ο πόλεμος της Ρωσίας κατά της εδαφικής ακεραιότητας της Ουκρανίας. Δικαστικές παρεμβάσεις με διεθνές κύρος έχουν πολιτική σημασία, αξία και ρόλο στη διεθνή πολιτική και τη διαπραγμάτευση, σε μια συνολική εκτίμηση και χρήση.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, διευθυντής Μεταπτυχιακού Προγράμματος «Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές», στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς