Από τη «Ρωσία-νησί» στη «Ρωσία-οχυρό»

Το ημερολόγιο έγραφε 10 Φεβρουαρίου 2007 όταν τα πρόσωπα όλων όσοι ήταν παρόντες στην αίθουσα του Μονάχου όπου διεξαγόταν η Διάσκεψη για την ασφάλεια πάγωσαν ακούγοντας την ομιλία του Βλαδίμηρου Πούτιν. Ο ρώσος ηγέτης μετά από μία σειρά κατηγοριών και αιτιάσεων κατά της Δύσης, είχε κηρύξει ουσιαστικά νεκρές όλες τις συμφωνίες που είχαν επιτευχθεί όχι μόνο μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, αλλά συνολικά της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής Ιστορίας.

Ακολούθησε ο πόλεμος με τη Γεωργία και η προσάρτηση της Αμπχαζίας και της Οσετίας το 2008, η προσάρτηση της Κριμαίας και η έναρξη των πολεμικών επιχειρήσεων στις ανατολικές επαρχίες της Ουκρανίας το 2014, ενώ παρέμενε σαν ανεπούλωτη πληγή η στενή λωρίδα της Υπερδνειστερίας, αυτού του κράτους-μαφία που συντηρούσε με όπλα και σκοτεινές εμπορικές πράξεις το Κρεμλίνο από το 1990.

Πώς, όμως, και γιατί μετακινήθηκε τόσο πολύ η σκέψη του Βλαδίμηρου Πούτιν και της ρωσικής ελίτ, ώστε από την πολιτική προσέγγισης της Δύσης, να φτάσουν στο αντίθετο άκρο και να επιλέξουν την κατά μέτωπο αντιπαράθεση μαζί της;

Η απάντηση θα πρέπει να αναζητηθεί στο μακρινό 1993, όταν ο Βαντίμ Τσιμπούρσκι δημοσίευσε το άρθρο του «Το νησί Ρωσία» και υπότιτλο «Οι προοπτικές της ρωσικής γεωπολιτικής». Το κείμενο αυτό αποδείχτηκε το καλύτερο όπλο στα χέρια των οπαδών της Σχολής των Σλαβόφιλων που είχαν παραμεριστεί τόσο στο ρωσικό υπουργείο Εξωτερικών, όσο και σε άλλους βασικούς θεσμούς της νεόκοπης ρωσικής δημοκρατίας. Ταυτόχρονα, και ενώ η Ρωσία αντιμετώπιζε υπαρξιακά διλήμματα, άρχισε να συζητείται έντονα ένα άλλο βιβλίο, «Η εθνογένεση και η βιοσφαίρα της γης» του Λεβ Γκουμιλιόφ, γιου της σπουδαίας ρωσίδας ποιήτριας Αννας Αχμάτοβα και του αδικοχαμένου ευπατρίδη ποιητή Λεβ Γκουμιλιόφ.

Ο Τσιμπούρσκι θεωρούσε πως πρέπει να επανεξεταστούν οι απόψεις περί Ρωσίας ως γεωπολιτικού υποκειμένου, πέραν του διαχωρισμού-διχασμού «σλαβόφιλοι – δυτικίζοντες». Για τον λόγο αυτόν εισήγαγε τη μεταφορά της «Απαγωγής της Ευρώπης», η οποία σηματοδοτεί την προσέγγιση της Ρωσίας ως Ευρώπης. Μια τέτοια προσέγγιση κατά τον Τσιμπούρσκι, η οποία διαμορφώθηκε ως αποτέλεσμα της πολιτισμικής επιλογής που έγινε κατά τον 18ο αιώνα και καθόρισε όλη τη μετέπειτα ρωσική πολιτική, είναι ψευδεπίγραφη και συνάμα αναπόφευκτη. Ετσι εξηγούνται οι διαρκείς προσπάθειες της Ρωσίας να ενταχθεί στον ευρωπαϊκό χώρο με πολιτικά και στρατιωτικά μέσα, τη στιγμή που η Ρωσία διαρκώς είναι επιφυλακτική έναντι της Δύσης. Η ανάμειξη της Ρωσίας στα ευρωπαϊκά πράγματα, κατά τον Τσιμπούρσκι, έχει τον χαρακτήρα της αυτοκρατορικής στρατηγικής. Στα τέλη του 20ού αιώνα όμως η Ρωσία έχασε τον έλεγχο των όμορων περιοχών ως αποτέλεσμα συνειδητοποίησης εκ μέρους της του αυτοκρατορικού της χαρακτήρα. Η διάλυση της αυτοκρατορίας όμως είχε ως βαθύτερη αιτία την επιδίωξη του απομονωτισμού, τον οποίο δεν κατανοεί ούτε το φιλελεύθερο, ούτε το συντηρητικό τμήμα της ελίτ της.

Από την άλλη πλευρά, ο Λεβ Γκουμιλιόφ θεωρούσε πως το ρωσικό έθνος είναι κατά 500 χρόνια νεότερο των δυτικοευρωπαϊκών λαών. Για τον λόγο αυτόν, όσο και αν προσπαθούν οι Ρώσοι να υιοθετήσουν τον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής, δεν θα καταφέρουν ποτέ να φτάσουν το επίπεδο ευημερίας και ηθών που χαρακτηρίζουν τη Δύση, η οποία αυτή την περίοδο βρίσκεται σε φάση αδράνειας και ανήκει σε άλλο υπερέθνος.

Εννοείται πως η Ρωσία θα μπορούσε, κατά τον Γκουμιλιόφ, να γίνει μέρος της Ευρώπης, αλλά το τίμημα για αυτό θα ήταν η πλήρης άρνηση των παραδόσεών της και η αναπόφευκτη αφομοίωσή της.

Η Ρωσία είναι ένας ιδιαίτερος πολιτισμικός και ιστορικός κόσμος, οι τύχες του οποίου δεν συνδέονται με τη Δύση, αλλά με άλλων λαών που συμμετείχαν και περιλαμβάνονται στη δική της διαδικασία ιστορικού σχηματισμού ως έθνους. Η Ευρασία είναι για τον ρώσο στοχαστή μία συγκεκριμένη και οριοθετημένη ενότητα. Σε αυτές τις αχανείς ηπειρωτικές περιοχές διαμορφώθηκε ένα ολόκληρο σύστημα σχετικά αρμονικών σχέσεων λαών και εθνικών ομάδων που ζούσαν, συχνά, στην ίδια περιοχή και παρ’ όλα αυτά δεν ενοχλούσαν ο ένας τον άλλον, επειδή κατείχαν διαφορετικά οικολογικά και γεωγραφικά περιβάλλοντα. Αυτό, κατά τον Γκουμιλιόφ, μαρτυράει την ύπαρξη ενός ιδιαίτερου πολυεθνικού υπερέθνους, του ευρασιατικού, στο οποίο ανήκουν και οι Ρώσοι. Η ενότητα της κοινής μοίρας των ευρασιατικών λαών θεμελιώνεται στα ιστορικά διαμορφωμένα στερεότυπα.

Αν στα παραπάνω προσθέσουμε τη συμβολή του έργου ενός ακραία συντηρητικού στοχαστή, του Ιβάν Ιλίτς, ως προς την αποστολή του ρωσικού έθνους, η οποία δεν είναι άλλη από την «ηθική αναγέννηση της παρηκμασμένης και αμαρτωλής ανθρωπότητας», τότε ο πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας γίνεται λίγο πιο κατανοητός, ενώ η μελλοντική στάση της αχανούς αυτής χώρας περιγράφεται ξεκάθαρα στο άρθρο του Φιοντόρ Λουκιάνοφ με τίτλο «Ρωσία-οχυρό» που δημοσιεύτηκε την επομένη της εισβολής των ρωσικών στρατευμάτων στην Ουκρανία.

Ο Δ. Τριανταφυλλίδης είναι δημοσιογράφος,
μεταφραστής