Ζούγκλα

«Ο άνθρωπος για τον άνθρωπο λύκος είναι» (Ηοmο homini lupus) έγραψε πριν από τέσσερις αιώνες ο Τόμας Χομπς. Και η ανθρώπινη φύση είναι το πρώτο επίπεδο στο οποίο αναζητεί τις αιτίες των διεθνών συγκρούσεων ο θεωρητικός των διεθνών σχέσεων Κένεθ Γουόλτς (1924-2013) με το περίφημο βιβλίο του «Ο άνθρωπος, το κράτος και ο πόλεμος» (1959). Πράγματι, ο πιο ανησυχητικός παράγων της ρωσοουκρανικής κρίσης, και ο μόνος που γνωρίζει τι θα συμβεί, είναι ο Βλαντίμιρ Πούτιν, ένας πολιτικός που στο εσωτερικό της χώρας του βλέπει «ξένους πράκτορες» και στο εξωτερικό «συμμάχους του δυτικού ιμπεριαλισμού».

Το δεύτερο επίπεδο είναι τα συμφέροντα του κράτους. Ο ρώσος πρόεδρος γνωρίζει ότι η χώρα του θα υποστεί βαριές κυρώσεις και θα απομονωθεί διεθνώς αν εισβάλει στην Ουκρανία, είναι αποφασισμένος όμως να διεκδικήσει με κάθε τρόπο την αποκατάσταση της σοβιετικής σφαίρας επιρροής εκμεταλλευόμενος την εξάρτηση της Ευρώπης από το ρωσικό αέριο.

Αν τα δύο αυτά επίπεδα επιτείνουν την αβεβαιότητα, το τρίτο – το διεθνές σύστημα – επιτρέπει κάποια αισιοδοξία. Οι εμπορικές, τεχνολογικές και ενεργειακές σχέσεις μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων αυξάνουν πολύ το κόστος του πολέμου και ευνοούν τη διπλωματία. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο είναι έτσι σχετικά σπάνιο να αλλάζουν τα διεθνή σύνορα ως αποτέλεσμα μιας εισβολής, ενώ ούτε ένα αναγνωρισμένο κράτος δεν έχει σβηστεί από τον χάρτη εξαιτίας της κατάληψής του από ένα άλλο.

Αυτός είναι ο λόγος που ο γνωστός φιλόσοφος και ιστορικός Γιουβάλ Νόα Χαράρι θεωρεί ότι μια ρωσική εισβολή στην Ουκρανία θα αλλάξει τον ρου της ανθρώπινης ιστορίας. Αν οι ισχυρές δυνάμεις αρχίσουν και πάλι να καταπίνουν τους αδύναμους γείτονές τους, γράφει στον Economist, τότε θα αλλάξει ριζικά και ο τρόπος που αισθάνονται και συμπεριφέρονται οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο. Η πρώτη επίπτωση της επιστροφής στον νόμο της ζούγκλας θα είναι να μη διατίθενται τα χρήματα σε δασκάλους και νοσηλευτικό προσωπικό, αλλά σε τανκς και πυραύλους. Η δεύτερη επίπτωση θα είναι η υπονόμευση της παγκόσμιας συνεργασίας για την αντιμετώπιση προβλημάτων όπως η κλιματική αλλαγή και τη ρύθμιση τεχνολογιών όπως η τεχνητή νοημοσύνη. Και η τρίτη επίπτωση θα είναι η προσπάθεια των περισσοτέρων ηγετών να μείνουν στην ιστορία ως αρπακτικά και όχι ως θύματα.

Ο Χαράρι δεν κάνει προβλέψεις. Ως ιστορικός, όμως, πιστεύει ότι η μόνη σταθερά της ανθρώπινης ιστορίας είναι η αλλαγή. Δεν υιοθετεί λοιπόν την άποψη ότι ο νόμος της ζούγκλας είναι ένας νόμος της φύσης. Ανθρωποι τον έκαναν και άνθρωποι μπορούν να τον αλλάξουν. Οι Ουκρανοί, ας πούμε, υπέστησαν για δύο αιώνες βία, φτώχεια και τυραννία, αλλά τώρα έχουν εγκαθιδρύσει μια δημοκρατία όπου, αντίθετα με τη Ρωσία ή τη Λευκορωσία, τα κόμματα εναλλάσσονται στην εξουσία. Η δημοκρατία αυτή μπορεί να είναι εύθραυστη, μπορεί να μη διαρκέσει για καιρό, μπορεί όμως και να ριζώσει.

Είμαστε όλοι Ουκρανοί!