Ενα ευχαριστώ στον Μαρκ Μαζάουερ

Να διευκρινίσω, κατ’ αρχάς, ότι το σημείωμα που ακολουθεί δεν είναι βιβλιοκριτική, γι’ αυτό και αδιαφορεί για τους κανόνες της. Είναι μάλλον μια επιστολή που γράφεται για προσωπικούς λόγους, τους οποίους δεν έχω κανένα λόγο να κρύψω. Συγκεκριμένα, στις 5 το πρωί του Σαββάτου, προτού χαράξει, τελείωσα (στα ξένα) το βιβλίο του Μαζάουερ για την Ελληνική Επανάσταση, που έχει εκδοθεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια. Σπανίως, ένα βιβλίο Ιστορίας μού έχει προκαλέσει τέτοια συγκίνηση, ώστε να νιώθω την ανάγνωσή του ως εμπειρία, από εκείνες που προκαλούν εσωτερικές μετακινήσεις σε ιδέες και αισθήματα. Αντί, λοιπόν, να πιάσω έναν προς έναν τους φίλους μου τηλεφωνικώς και να να τους μιλώ για το βιβλίο, προτίμησα να το κάνω γραπτώς.

Το επίτευγμα του Μαζάουερ – χάρη στο οποίο καταφέρνει να δώσει σχήμα σε μια ιστορία με πολλά κενά και πολλά σκοτεινά σημεία, στη συμβατική, τη «σχολική» εκδοχή τη -είναι ότι η αφήγησή του παρακολουθεί στενά και εξηγεί τη δύσκολη σχέση του πολιτικού σκέλους με το στρατιωτικό σκέλος της Επανάστασης, με ό,τι εκπροσωπεί πολιτισμικά και πολιτικά το καθένα από αυτά. Κατά διαστήματα, εκεί που χρειάζεται, ο συγγραφέας εστιάζει σε χαρακτηριστικές λεπτομέρειες για πρόσωπα ή γεγονότα, που όμως ενισχύουν πάντα τον κεντρικό άξονα της αφήγησης. Δεν υπάρχει εξιδανίκευση των επαναστατημένων ούτε αποσιώπηση των αδυναμιών, των παθών, της φαυλότητας, ακόμη και των φρικαλεοτήτων τους στην αφήγηση του Μαζάουερ. Είναι μια εξιστόρηση της Επανάστασης«με τις κρεατοελιές και όλα», για να θυμηθούμε την εντολή που έδωσε ο Κρόμγουελ στον ζωγράφο, όταν κάθισε να ποζάρει για το πορτρέτο του. Ομως, αυτή η αυστηρή ματιά του ιστορικού, που καταγράφει ακριβοδίκαια λάθη, αποτυχίες και αδυναμίες, χωρίς να εξωραΐζει, είναι το στοιχείο που βοηθά τον αναγνώστη να εκτιμήσει την απίθανη δυσκολία του εγχειρήματος της Ελληνικής Επανάστασης και, εν τέλει, να θαυμάσει το αποτέλεσμά της.

Το σπουδαιότερο που προσφέρει στον αναγνώστη η «Ελληνική Επανάσταση» του Μαζάουερ είναι ότι τοποθετεί το γεγονός μέσα στο διεθνές περιβάλλον του – εξού και η αγγλική έκδοση έχει τον υπότιτλο «1821 and the Making of Modern Europe». Καταγράφει το εύρος της επίδρασης, όχι μόνον από έξω προς τα μέσα, αλλά κυρίως από μέσα προς τα έξω, δηλαδή πώς συνέβαλε ο αγώνας της ανεξαρτησίας στη διαμόρφωση της σύγχρονης Ευρώπης. Και στην προσπάθεια αυτή, ο συγγραφέας φωτίζει άγνωστες στο ευρύτερο κοινό πτυχές αυτής της επίδρασης, όπως λ.χ. ότι η πρώτη εκστρατεία διεθνούς ανθρωπιστικής βοήθειας, κατά το πρότυπο που γνωρίζουμε σήμερα, γίνεται στις ΗΠΑ κατά τη δεκαετία του 1820, υπέρ των αμάχων της Ελληνικής Επανάστασης. Εξαιρετικά διαφωτιστικό και το κεφάλαιο για τα περίφημα δάνεια του αγώνα, στο οποίο βλέπουμε ότι η ανεξαρτησία κερδήθηκε και επειδή κάποιοι είχαν την επιμονή και το σθένος να συνδέσουν τον αγώνα με το αναδυόμενο τότε σύστημα της χρηματαγοράς και της ελεύθερης κίνησης των κεφαλαίων.

Η εικόνα που σχηματίζει ο αναγνώστης για την Επανάσταση από το έργο του Μαζάουερ είναι ότι το αληθινό κατόρθωμα των Ελλήνων ήταν ότι κέρδισαν την ελευθερία τους όχι μόνον με θυσίες, αλλά και επειδή έκαναν ευρωπαϊκή υπόθεση τον αγώνα τους. Και το ένα είναι δικό τους επίτευγμα, όπως και το άλλο· και κανένα από τα δύο δεν θα έφθανε από μόνο του χωρίς το άλλο. Υπό το πρίσμα αυτό, η επέμβαση του (δαιμονοποιημένου) ξένου παράγοντα διά των μεγάλων δυνάμεων δεν είναι αποτυχία της Επανάστασης, αλλά απόδειξη της επιτυχίας της να κάνει διεθνές γεγονός ένα τοπικό συμβάν. Κατά κάποιο τρόπο, αυτό το βιβλίο του Μαζάουερ είναι το πιοεκτεταμένο πιστοποιητικό ευρωπαϊκής πατρότητας της Ελλάδας, ως σύγχρονου κράτους, που έχει γραφεί ποτέ.

Το κατόρθωμα του Μαζάουερείναι ότι είπε μια δύσκολη ιστορία με σκληρές αλήθειες και το έκανε με πολλή αγάπη για το αντικείμενό του και με θαυμασμό που δεν κρύβεται. Αποκαλύπτεται μάλιστα ο θαυμασμός, με τη λεπτότητα του καλού συγγραφέα, στο τέλος του βιβλίου, όταν, με αφορμή τον θάνατο του τελευταίου αγωνιστή του ’21, ατενίζει τη χώρα από τις αρχές του εικοστού αιώνα και έτσι μας κάνει να αναλογιστούμε το μέγεθος του ιστορικού άλματος που ονομάζουμε 1821…