Διπλωματία, η μόνη λύση

Στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η τρίτη μεγαλύτερη πυρηνική δύναμη στον κόσμο δεν ήταν η Βρετανία, ούτε η Γαλλία, ούτε η Κίνα. Ηταν η Ουκρανία. Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης, η οποία ολοκληρώθηκε τον Δεκέμβριο του 1991, είχε ως αποτέλεσμα να κληρονομήσει η Ουκρανία, η οποία είχε κηρύξει την ανεξαρτησία της από τον Ιούλιο του 1990, κάπου 5.000 πυρηνικά όπλα που είχε τοποθετήσει η Μόσχα στο έδαφός της. Εκτός από περίπου 3.000 τακτικά όπλα, υπήρχαν στην ουκρανική επικράτεια αρκετές δεκάδες βομβαρδιστικά αεροσκάφη με στρατηγικές πυρηνικές δυνατότητες και 176 διηπειρωτικοί βαλλιστικοί πύραυλοι με περίπου 1.240 πυρηνικές κεφαλές: στα υπόγεια σιλό των στρατιωτικών της βάσεων, υπήρχαν πύραυλοι μεγάλου βεληνεκούς ικανοί να μεταφέρουν μέχρι και 10 θερμοπυρηνικές κεφαλές, η κάθε μία από τις οποίες ήταν ισχυρότερη από τη βόμβα που ισοπέδωσε τη Χιροσίμα. Μόνο η Ρωσία και οι ΗΠΑ είχαν περισσότερα πυρηνικά όπλα.

Από τις πρώτες κιόλας ημέρες της ανεξαρτησίας της, όμως, η Ουκρανία είχε ξεκαθαρίσει την πρόθεσή της να γίνει ένα μη πυρηνικό κράτος. Αρχικά, μάλιστα, έσπευσε να διώξει τα σοβιετικά τακτικά όπλα – βόμβες, οβίδες πυροβολικού, νάρκες καθώς και τις σχετικά μικρές κεφαλές που έφεραν οι πύραυλοι μικρού βεληνεκούς – μακριά από το έδαφός της. Ηταν τα πιο εύκολα μετακινήσιμα όπλα, κι εκείνα που είχαν τον μεγαλύτερο κίνδυνο να πέσουν σε λάθος χέρια. Οι μνήμες του Τσερνόμπιλ ήταν ακόμα πολύ νωπές. Επιπλέον, τον Ιούλιο του 1991, Μπους ο πρεσβύτερος και Γκορμπατσόφ είχαν υπογράψει τη Συνθήκη μείωσης των στρατηγικών όπλων. Οι μικρές πυρηνικές κεφαλές απομακρύνονταν, με σκοπό σε πολλές περιπτώσεις τον παροπλισμό τους, με κοινή επιχείρηση του σοβιετικού και του ουκρανικού στρατού και αυξημένα μέτρα ασφαλείας. Πολύ πιο δύσκολο να μετακινηθούν ήταν οι πύραυλοι μεγάλου βεληνεκούς, που ζύγιζαν μέχρι και 100 τόνους και έφταναν σε ύψος ακόμα και τα 28 μέτρα.

Η εποχή ήταν ταραγμένη, χαώδης, και δεν συμφωνούσαν όλοι με τη σοφία του πυρηνικού αφοπλισμού. Τον Ιανουάριο του 1992, έναν μήνα μετά το τέλος της ΕΣΣΔ, ο πρόεδρος και ο υπουργός Αμυνας της Ουκρανίας διέταξαν τους στρατιωτικούς διοικητές και τους άνδρες τους να δηλώσουν πίστη στη νέα χώρα -μία κίνηση που όπως σημειώνει ο Ουίλιαμ Μπρόουντ στους «New York Times», θα σήμαινε την άσκηση διοικητικού ελέγχου στα εναπομείναντα πυρηνικά όπλα. Πολλοί από αυτούς όμως αρνήθηκαν. Κι έπειτα, την άνοιξη του ίδιου έτους, ο Βολοντίμιρ Τολούμπκο, ένας πρώην διοικητής πυρηνικής βάσης που είχε εκλεγεί στο ουκρανικό Κοινοβούλιο, διακήρυξε ενώπιόν του πως το Κίεβο δεν έπρεπε να απαρνηθεί το πυρηνικό του πλεονέκτημα, ότι ήταν «ρομαντική και πρόωρη» η αυτοανακήρυξη της Ουκρανίας ως μη πυρηνικό κράτος, ότι η χώρα έπρεπε να κρατήσει τουλάχιστον κάποιες από τις πυρηνικές κεφαλές μεγάλου βεληνεκούς, για λόγους αποτροπής. Δεν ήταν ούτε έγινε ποτέ πλειοψηφική αυτή η άποψη, εντάσεις όμως υπήρχαν.

Η Ουκρανία ζητούσε οικονομική βοήθεια για την πολυδάπανη διαδικασία κατάργησης των πυρηνικών όπλων και της υποδομής και αποζημίωση για την αξία του εμπλουτισμένου σε υψηλό βαθμό ουρανίου που περιλάμβαναν οι στρατηγικές πυρηνικές κεφαλές, καθώς επίσης και εγγυήσεις για την ασφαλειά της. Τον Σεπτέμβριο του 1993, ωστόσο, οι ουκρανορωσικές επαφές για τα θέματα αυτά κατέρρευσαν: η Ουάσιγκτον αποφάσισε τότε να εμπλακεί πιο ενεργά. Με βάση την τριμερή συμφωνία που υπογράφηκε στη Μόσχα στις 14 Ιανουαρίου του 1994, η Ρωσική Ομοσπονδία συμφώνησε να στείλει 100 τόνους καυσίμου στην Ουκρανία για τα πυρηνικά της εργοστάσια, οι ΗΠΑ συμφώνησαν να καταβάλουν 60 εκατομμύρια δολάρια στη Ρωσία προς στήριξη αυτής της διαδικασίας, και ακόμα 175 εκατομμύρια δολάρια στην Ουκρανία, η οποία συμφώνησε με τη σειρά της να μεταφέρει 200 πυρηνικές κεφαλές στη Ρωσία. Τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς, η Ουκρανία υπέγραψε τη Συνθήκη Μη Διάδοσης των Πυρηνικών Οπλων και έλαβε μέσω του Μνημονίου της Βουδαπέστης διαβεβαιώσεις για την ασφάλειά της από τις ΗΠΑ, τη Ρωσία και τη Βρετανία. Οι τελευταίες πυρηνικές κεφαλές μεταφέρθηκαν εκτός Ουκρανίας τον Μάιο του 1996.

Η συνέχεια είναι γνωστή. Στις αρχές του 2014, μετά τη ρωσική εισβολή στην Κριμαία και την επιτάχυνση του «πολέμου δι’ αντιπροσώπων» στην ανατολική Ουκρανία, ο Βλαντίμιρ Πούτιν κήρυξε τη συμφωνία της Βουδαπέστης άκυρη. Οκτώ χρόνια αργότερα, με ορατή την απειλή μίας νέας ρωσικής επίθεσης, κάποιοι στην Ουκρανία μετανιώνουν για τον πυρηνικό αφοπλισμό της και άλλοι θεωρούν πως η χώρα πρέπει, αν δεν μπορέσει να γίνει μέλος του ΝΑΤΟ, να επιχειρήσει έναν πυρηνικό επανεξοπλισμό. Και τα δύο επιχειρήματα είναι φυσικά έωλα, το πολιτικό και οικονομικό κόστος για την Ουκρανία θα ήταν τεράστιο και στις δύο περιπτώσεις, η περιθωριοποίηση και η μοναξιά της απόλυτη. Εκείνος που δεν είναι καθόλου αβάσιμος, είναι ο φόβος πολλών ειδικών πως, αν δεν επιτευχθεί διπλωματική λύση στη σημερινή κρίση, η Ουκρανία θα μπορούσε να μετατραπεί από ένα παράδειγμα των οφελών που προσφέρει ο έλεγχος των όπλων σε ένα παράδειγμα των κινδύνων που ενέχει ο πυρηνικός αφοπλισμός – με ό,τι αυτό σημαίνει για τα Ιράν και τις Σαουδικές Αραβίες αυτού του κόσμου.