Ο Τσίλλερ και η εποχή του

«Ο Ερνστ Μόριτς Τέοντορ Τσίλλερ, πρωτότοκος γιος του Κρίστιαν Γκότλιμπ Τσίλλερ, αμπελοκτήμονα και αρχιτεχνίτη ξυλουργού στο Ομπερλέσνιτς γεννήθηκε στις 22 Ιουνίου 1837 στο Κάντιτς». Με αυτό το παράθεμα από τις «Αναμνήσεις»,  η Μαριλένα Κασιμάτη μας εισάγει στον συναρπαστικό τόμο με τον τίτλο «Αναμνήσεις του Ερνστ Τσίλλερ» από τις εκδόσεις Εστία. Η δίγλωσση καλαίσθητη έκδοση (στα γερμανικά και ελληνικά) αποτίνει τον πρέποντα φόρο τιμής στον άνθρωπο και τον πιο γνωστό αρχιτέκτονα του όψιμου 19ου αιώνα που σημάδεψε με πάνω 500 κτίρια τη σύγχρονη Αθήνα, αλλά όχι μόνο. Λαμπρά οικοδομήματα που φέρουν την υπογραφή του κόσμησαν εκτός από την πρωτεύουσα και άλλες ανεπτυγμένες πόλεις της Ελλάδας του 19ου αιώνα (Πειραιάς, Πάτρα, Ζάκυνθος, Σύρος, Πύργος, Αργος, Αίγιο, Τρίπολη, Κέρκυρα, Θεσσαλονίκη), αλλά ακόμα και περιοχές όπως τα Βίλια Αττικής.

Ο Τσίλλερ (1837-1923) προερχόταν από οικογένεια τεχνουργών, εργολάβων και αρχιτεκτόνων. Το «πεπρωμένο» του τον έφερε στην ακμάζουσα Αθήνα του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, όπου ο ίδιος ενσωματώθηκε στον ευρύτερο αστισμό που αναπτυσσόταν εκείνη την περίοδο και θα έφτανε μέχρι τον Μεσοπόλεμο συνδεόμενος μεγάλες επιτυχίες αλλά και τραγωδίες, από τον τριπλασιασμό της χώρας μέχρι τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Μαθητής του διασημότερου αρχιτέκτονα της εποχής εκείνης, του Θεόφιλου Χάνσεν, έφτασε συγκεκριμένα στην Ελλάδα το 1861 για να επιβλέψει το εργοτάξιο της Ακαδημίας Αθηνών. Τελικά έζησε στην ελληνική πρωτεύουσα 62 χρόνια, έως τον θάνατό του, το 1923, χρεοκοπημένος στο Πτωχοκομείο και μάλλον ξεχασμένος από τη χώρα στην οποία άφησε τόσα πολλά. Μολονότι αμφισβητήθηκε από τους μοντερνιστές, άφησε μεγάλη κληρονομιά, χτίζοντας ιδιωτικά και δημόσια κτίρια, ανάμεσα στα οποία θέατρα και εκκλησίες.

Οι «Αναμνήσεις». Η προσωπικότητα του σάξονα αρχιτέκτονα, ενός ανθρώπου γαλουχημένου με τις αρχές του γερμανικού κόσμου των δεκαετιών 1840 και 1850, μας δίνεται μέσα από την αυτοβιογραφική γραφή του καθώς και μέσα από τις επιστολές των θυγατέρων του Ναταλίας και Ιωσηφίνας, στις αρχές του 20ού αιώνα, προς την αδελφή του Τσίλλερ στο Ομπερλέσνιτς της Σαξονίας και του ξενιτεμένου στις ΗΠΑ γιου του Οτο προς τον πατέρα του, το 1917, όπου αποκαλύπτεται η δυσμενής θέση στην οποία είχε περιέλθει τα τελευταία χρόνια της ζωής του.

Το αυθεντικό γερμανικό χειρόγραφο, γραμμένο σε ένα κοινό τετράδιο, ήταν (και εξακολουθεί να είναι) εξαφανισμένο εδώ και τρεις τουλάχιστον δεκαετίες. Ορισμένοι πολύ παλαιότεροι μελετητές γνώριζαν για μια μεταφορά του στα ελληνικά από την κόρη Ιωσηφίνα Δήμα-Τσίλλερ. Βρέθηκε στα Γενικά Αρχεία του Κράτους περίπου το 1990 για να καταλήξει σε μια συνοπτική και  περιεκτική σε σχόλια έκδοση από την αρχιτέκτονα καθηγήτρια Μάρω Καρδαμίτση-Αδάμη και την ερευνήτρια αρχαιολόγο Αριστέα Παπανικολάου-Κρίστενσεν.

Η σύγχρονη έκδοση. Η Μαριλένα Κασιμάτη μελετά τον Τσίλλερ επί χρόνια· θα τολμούσα να πω ότι έχει κατακτήσει μια σχέση ουσιαστικής έρευνας – με δική της επιμέλεια και η αφιερωματική στην Εθνική Πινακοθήκη το 2010. Με βάση το αρχείο των «Αναμνήσεών» του, το οποίο έχει εντοπίσει, υπογράφει μια ολοκληρωμένη και κοπιώδη δίγλωσση παρουσίαση έχοντας αναλάβει η ίδια τη μεταγραφή του χειρογράφου και τη μετάφραση. Με αυτόν τον τρόπο επαναφέρει την παρακαταθήκη του Τσίλλερ, αφού πέρα από το έργο του εδώ παρουσιάζονται και οι προσωπικές αντιλήψεις του αρχιτέκτονα. Παράλληλα παραδίδει μια ενδιαφέρουσα θέαση για τον 19ο αιώνα και ειδικά για το συχνά υποεκτιμημένο δεύτερο μισό του, το οποίο πρόσφερε και αστική ανασυγκρότηση, αλλά και περίοδο ευημερίας για την Ελλάδα, μέχρι τουλάχιστον τον «ατυχή» πόλεμο του 1897.

Στην καλαίσθητη έκδοση που επανακυκλοφόρησε πρόσφατα από την Εστία παρατίθενται, εκτός άλλων, σχέδια μεγάρων που μας δίνουν σαφή εικόνα της δημιουργικής του δύναμης. Αναφέρονται επιπλέον μαρτυρίες τρίτων και επιστολές, δράσεις συγγενών, εκτενείς πληροφορίες σε αναλυτικά σχόλια, ενώ στο παράρτημα του τόμου παρατίθεται η επιστημονική συμβολή της αρχιτέκτονος καθηγήτριας Ελένης Φεσσά-Εμμανουήλ.

Η μελέτη του έργου του Τσίλλερ έχει, όπως γίνεται κατανοητό, μεγάλη ιστορική σημασία καθώς εκτός από τη μετάβαση από την περίοδο του Οθωνα μας δίνει μια ευρύτερη εικόνα και για την περίοδο του Γεωργίου Α’, που αναζητεί ακόμα μια πληρέστερη μελέτη. Οι «Αναμνήσεις» είναι η κατάλληλη αφορμή για την επανατοποθέτηση της συζήτησης όσον αφορά τη συγκρότηση του αθηναϊκού τοπίου και πεδίου, το οποίο δέχεται πολλές παρεμβάσεις το τελευταίο διάστημα.