Ο δικαστής που ύψωσε ανάστημα

Ηταν το Πάσχα του 1985 η πρώτη επίσημη εμφάνισή του ως Προέδρου της Δημοκρατίας μετά την επεισοδιακή εκλογή του με τα πολύχρωμα ψηφοδέλτια από τη Βουλή. Αν και ο Χρήστος Σαρτζετάκης προερχόταν από δεξιά οικογένεια, με πατέρα χωροφύλακα, οι περισσότεροι δεξιοί δεν είδαν με καλό μάτι την εκλογή του, όχι για κανέναν άλλο λόγο, αλλά επειδή στέρησε δεύτερη προεδρική θητεία στον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Εκείνη όμως την ηλιόλουστη ημέρα, στο Μεγάλο Πεύκο, στην έδρα των αλεξιπτωτιστών, το Πάσχα των Ελλήνων είχε ξεχωριστή σημασία. Ο νέος Πρόεδρος της Δημοκρατίας θα το γιόρταζε μαζί με τους αλεξιπτωτιστές και με τους άνδρες των Ειδικών Δυνάμεων.

Οταν το ελικόπτερο Χιούι της Πολεμικής Αεροπορίας, αυτό που είχε μετατραπεί για VIP πτήσεις, προσγειωνόταν στο Μεγάλο Πεύκο, ο νέος Πρόεδρος δεν είχε ακόμα οργανωθεί όσον αφορά την επικοινωνία και ο τότε υπουργός Αμυνας Αντώνης Δροσογιάννης φώναξε το τηλεοπτικό συνεργείο της ΕΡΤ, λέγοντάς τους ότι «σε λίγο ο Πρόεδρος θα κάνει μια σημαντική δήλωση, έχετε τον νου σας». Ενώ οι δίμετροι λοκατζήδες κτυπούσαν «προσοχή», τσουγκρίζοντας το αβγό τους με τον νεοεκλεγέντα Πρόεδρο, ο Χρήστος Σαρτζετάκης έκανε την πρώτη του δήλωση, χωρίς χειρόγραφο, ωσάν να την είχε προετοιμάσει εκείνη την ώρα:

«Η ψηλαφητή αλήθεια είναι ότι εμείς οι Ελληνες είμεθα έθνος ανάδελφον, αφού συγγενικά μας έθνη δεν υπάρχουν, κατ’ αντίθεση προς άλλους λαούς, που δεν είναι μόνοι, αλλά διαθέτουν συγγενείς, όπως οι σλαβικοί λαοί, οι αραβικοί, οι Αγγλοσάξονες, οι λατινογενείς κ.τ.λ.». Οσοι βρίσκονταν στο Μεγάλο Πεύκο εκείνη την Κυριακή του Πάσχα και ακούγοντας αυτή τη δήλωση πραγματικά πάγωσαν: «Είμεθα έθνος ανάδελφον». Ο ρεπόρτερ της ΕΡΤ έτρεξε στο μαγνητικό τηλέφωνο της μονάδας για να μεταδώσει την είδηση, έως ότου η κασέτα με τη ζωντανή δήλωση του Προέδρου φθάσει στη δημόσια ραδιοτηλεόραση.

Και όμως η δήλωση αυτή έτυχε σφοδρότατων αντιδράσεων, ορισμένοι (και δεν ήταν λίγοι) τη θεώρησαν ως… «αφορισμό» στο έθνος των Ελλήνων, παρά το γεγονός ότι είχε καθολική αποδοχή. Ακόμα και ο τότε πρωθυπουργός Ανδρέας Παπανδρέου την είχε επικαλεσθεί, αλλά και εν συνεχεία πολλοί πολιτικοί και από τότε η φράση αυτή εισήλθε οριστικώς και αμετακλήτως στο πολιτικό μας λεξιλόγιο.

Νεαρός ακόμα ανακριτής ο Χρήστος Σαρτζετάκης τα έβαλε με το σκληρό παρακράτος της Θεσσαλονίκης που δολοφονούσε τότε δημοκράτες και βουλευτές της Αριστεράς με τα τρίκυκλα. Εκανε τότε το καθήκον του, δεν ενέδωσε στις παροτρύνσεις, τις πιέσεις και τις έμμεσες απειλές τού δικαστικού Κόλια αλλά και του παλατιού που του ζητούσαν να κουκουλώσει την υπόθεση. Εφερε στο φως την πολιτική δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη που σημάδεψε την Ελλάδα, αλλά και τη δημοσιογραφία (με τον Γιώργο Ρωμαίο – μετέπειτα διευθυντή του «Βήματος» να την αποκαλύπτει) στη δεκαετία του 1960. Εγινε ταινία από τον Κώστα Γαβρά, με έξοχη ερμηνεία από τον Ζαν Λιουί Τρεντινιάν. Από τη γενναία στάση του στη διαλεύκανση της υπόθεσης Λαμπράκη έως τη θητεία του ως Προέδρου της Δημοκρατίας και τις διερευνητικές εντολές του 1989 – 1990, ο Χρήστος Σαρτζετάκης διήνυσε μερικές από τις πλέον ταραχώδεις περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Αφησε την τελευταία του πνοή, σε ηλικία 93 ετών, χθες τα ξημερώματα στη ΜΕΘ του Λαϊκού Νοσοκομείου από αναπνευστική ανεπάρκεια. Τα τελευταία χρόνια η υγεία του είχε επιδεινωθεί, αλλά στεκόταν όρθιος στις επάλξεις, γράφοντας συνεχώς. Γεννήθηκε στη Νεάπολη Θεσσαλονίκης το 1929. Ο πατέρας του ήταν αξιωματικός της Χωροφυλακής, καταγόμενος από τα Χανιά. Η μητέρα του καταγόταν από το Σκλήθρο Φλωρίνης, κόρη του μακεδονομάχου Κοσμά Γραμμενόπουλου. Πτυχιούχος της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, εισήλθε στον δικαστικό κλάδο το 1955. Μετά το 1990 είχε αποσυρθεί σε μεγάλο βαθμό από τη δημόσια ζωή. Ηταν παντρεμένος με την Εφη Αργυρίου και έχουν μαζί μία κόρη, την Πετρούλα (νομικό σήμερα). Στις 21 Δεκεμβρίου 2018, βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών. Το βραβείο απονεμήθηκε για τη δημοσίευση του έργου «Επιτελών το καθήκον μου», κείμενο με τη μειοψηφική γνώμη που διατύπωσε το 1964 ως ανακριτής στην υπόθεση Λαμπράκη, το οποίο αξιολογήθηκε ως λαμπρό δείγμα ευσυνείδητης, εμβριθούς, εξονυχιστικής και θαρραλέας ανακριτικής στάσης.

Βασανίσθηκε επί χούντας

Το 1968, επί χούντας, απολύθηκε από το δικαστικό σώμα και εν συνεχεία συνελήφθη δύο φορές, βασανίστηκε (με το απάνθρωπο μαρτύριο του φάλαγγα) στο ΕΑΤ-ΕΣΑ και φυλακίστηκε χωρίς δίκη. Μένει έτσι χωρίς σύνταξη και στερούμενος τις δυνατότητος βιοπορισμού με τα εφόδια των πανεπιστημιακών του σπουδών. Για τη επιβίωσή του στηρίζεται αποκλειστικώς στην πατρική του οικογένεια. Απολύθηκε από τις φυλακές της χούντας έπειτα από διεθνή κατακραυγή το 1971. Με την πτώση της δικτατορίας αποκαταστάθηκε στην υπηρεσία του τον Σεπτέμβριο του 1974 με τον βαθμό του εφέτη. Ποτέ δεν επιχείρησε να «πουλήσει» την αντιδικτατορική του δράση ή τη συμμετοχή του στην υπόθεση Λαμπράκη για να καταλάβει κάποιο αξίωμα. Είχε στο μεταξύ φθάσει στον βαθμό του αρεοπαγίτη.

Η εκλογή του στην Προεδρία της Δημοκρατίας ήταν επεισοδιακή. Εως εκείνη τη στιγμή ο Ανδρέας Παπανδρέου έδειχνε (και δεν το διέψευδε) ότι θα προτείνει τη επανεκλογή του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Αλλά ο Μένιος Κουτσόγιωργας πρότεινε τον Χρήστο Σαρτζετάκη. Η υποψηφιότητα αυτή ενθουσίασε τον Παπανδρέου, που οι σχέσεις του με τον Καραμανλή δεν ήταν ποτέ «στενές». Οι περισσότεροι θυμούνται τους βουλευτές του ΠΑΣΟΚ στη συνεδρίαση της ΚΟ (που έγινε στο αμφιθέατρο του υπουργείου Εξωτερικών) να μένουν στήλη άλατος όταν ο Παπανδρέου ανακοίνωσε το όνομα Σαρτζετάκης. Ο Χρήστος Σαρτζετάκης εξελέγη από το ΠΑΣΟΚ και από τα κόμματα της Αριστεράς στις 29 Μαρτίου 1985 Πρόεδρος της Δημοκρατίας, θέση στην οποία παρέμεινε μέχρι τις 5 Μαΐου 1990. Η εκλογή του συνδέθηκε με δύο προβλήματα Συνταγματικού Δικαίου, τα «χρωματιστά ψηφοδέλτια» και την «ψήφο Αλευρά». Για την ψηφοφορία χρησιμοποιήθηκαν ψηφοδέλτια διαφορετικού χρώματος για κάθε υποψήφιο, κάτι που η τότε αξιωματική αντιπολίτευση (Νέα Δημοκρατία) κατήγγειλε ως απόπειρα ακύρωσης του μυστικού χαρακτήρα της ψηφοφορίας, επειδή, όπως υποστήριξε, το χρώμα του κάθε ψηφοδελτίου διακρινόταν από τον ημιδιαφανή φάκελο. Υποστηρίχθηκε επίσης ότι ο τότε Πρόεδρος της Βουλής Γιάννης Αλευράς δεν έπρεπε να λάβει μέρος στην ψηφοφορία ως εκτελών χρέη Προέδρου της Δημοκρατίας μετά την πρόωρη παραίτηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Κάτι όμως που δεν ίσχυε.

Ηταν τυπολάτρης

Ηταν τυπολάτρης, του άρεσε το πολυτονικό σύστημα, δεν ήταν λίγες οι φορές που έκανε παρατήρηση στην ΕΡΤ για να διορθώσει τα ελληνικά της. Δεν του άρεσε το «ζωντανή σύνδεση», ήθελε το «απευθείας σύνδεση». Στη διάρκεια της θητείας του δέχθηκε οξύτατη κριτική από πολλά ΜΜΕ, αλλά και από ηθοποιούς. Κυρίως από τον Λάκη Λαζόπουλο, όταν ο Σαρτζετάκης επισκέφθηκε το Αγιον Ορος. Ακόμα και θέμα για επιθεώρηση με τίτλο «Τι είδε ο Γιαπωνέζος» έγινε, με τον Λαζόπουλο να επιτίθεται εναντίον του με μια προσβλητική φράση για τον θεσμό του Προέδρου της Δημοκρατίας που οδήγησε στη σύλληψή του. Στόχος κριτικής είχε γίνει και για την απόρριψη της αίτησης χάριτος του ισοβίτη Χρήστου Ρούσου («Αγγελος»), παρά τη θετική εισήγηση του Συμβουλίου Χαρίτων.

Δωρεές

n Η οικογένεια του εκλιπόντος εξέφρασε την επιθυμία τυχόν δωρεές να κατατεθούν στη Φλόγα – Σύλλογος Γονιών Παιδιών με Νεοπλασματική Ασθένεια και στην Εστία – Κέντρο Κοινωνικής Φροντίδας ατόμων με νοητική υστέρηση.