Τοξική αρρρενωπότητα

Στη δεκαετία του 1970 ο δρ Σάμουελ Σμίθιμαν (Samuel Smithyman), ένας κλινικός ψυχολόγος στις ΗΠΑ που εργαζόταν με ανθρώπους καταδικασμένους για σεξουαλικά εγκλήματα, απέδειξε ότι οι άνδρες που διαπράττουν βιασμούς ή συστηματική σεξουαλική παρενόχληση δεν ανήκουν σε συγκεκριμένη κοινωνικοοικονομική τάξη, ούτε ομολογούν παρόμοια κίνητρα για τις πράξεις τους. Αυτό που τον εξέπληξε ήταν το πόσο αδιάφορα περιέγραφαν το έγκλημά τους κατά τη διάρκεια των ψυχολογικών συνεντεύξεων.

Πράγματι, οι περισσότερες επιστημονικές έρευνες καταδεικνύουν μόνο ορισμένα κοινά συστατικά στην προσωπικότητα τέτοιων ανδρών, όπως τη φτωχή ενσυναίσθηση, τον ναρκισσισμό και την εχθρότητα προς τις γυναίκες. Επιπλέον, γνωρίζουμε σήμερα ότι τέτοιες επιθέσεις κατά των γυναικών δεν παρακινούνται από σεξουαλικό ενδιαφέρον, αλλά ότι είναι κατά κανόνα ασκήσεις κυριαρχίας πάνω σε άλλους ανθρώπους. Οτι η σεξουαλική συγκίνηση προέρχεται από την ικανοποίηση που δημιουργούν η εξουσία και ο έλεγχος.

Ομοίως η ενδοοικογενειακή βία κατά των γυναικών εκδηλώνεται στο έδαφος αφενός της δυσανεξίας ορισμένων ανδρών να αποδεχθούν την ισοτιμία των συντρόφων τους και αφετέρου της ακόρεστης ανάγκης να τους αναγνωρίζεται ο ηγετικός ρόλος τους. Αυτή την αέναη ανάγκη αυτοεπιβεβαίωσης θρέφει η τοξική αρρρενωπότητα. Πρόκειται για μια στρεβλή στάση ζωής που υιοθετούν εκείνοι οι άνδρες οι οποίοι γαλουχούνται με τον αρσενικό κώδικα.

Σύμφωνα με αυτόν, ο άνδρας επιλέγει τις γυναίκες, είναι επιτυχημένος όταν έχει πολλές γυναίκες, είναι αυτόνομος όταν παίρνει μόνος του τις σοβαρές αποφάσεις, ενώ είναι αδύναμος όταν εκδηλώνει ευαισθησίες, όταν παράγει λιγότερα χρήματα κ.ο.κ. Ετσι, είναι εκείνος που πρέπει να έχει τον τελευταίο λόγο και ο οποίος πρέπει να απολαμβάνει τον καθολικό σεβασμό, ενώ δεν ανέχεται την αμφισβήτηση ή την απόρριψη. Εξαπλουστεύει και δικαιολογεί στον εαυτό του κάθε εκδικητική ή σαδιστική συμπεριφορά. Και ακόμη τοποθετείται ανταγωνιστικά απέναντι σε άλλους άρρενες, από τους οποίους μάλιστα νιώθει ότι κρίνεται ως προς την πλήρωση αυτού του πατριαρχικού προτύπου.

Μολονότι γίνεται σημαντική προσπάθεια, τουλάχιστον στον δυτικό κόσμο, για να καταπολεμηθεί η τοξική αρρενωπότητα, η πρόοδος δεν είναι η αναμενόμενη. Αυτό αποτυπώνεται εξάλλου στα στατιστικά της δικής μας χώρας, που αφορούν τόσο την ενδοοικογενειακή βία όσο και τη σεξουαλική εγκληματικότητα. Εκτιμώ ότι μια εξήγηση για αυτό είναι πως οι δυτικές κοινωνίες μας έχουν εξελιχθεί ως εξόχως ατομικιστικές.

Σε αντιδιαστολή προς τις κολεκτιβιστικές ή κοινοτικές κοινωνίες του παρελθόντος, όπου τα δικαιώματα και τα αγαθά κατανέμονταν ισότιμα και η κοινότητα αναλάμβανε μέρος της ευθύνης για τη διασφάλιση των συνθηκών της ατομικής προόδου και ανάπτυξης, στις ατομικιστικές κοινωνίες τα δικαιώματα και τα αγαθά διανέμονται με βάση τις προσωπικές επιλογές των ανθρώπων, χωρίς συλλογική παρέμβαση ή βοήθεια. Αυτή η ατομοκεντρική θεώρηση είναι πολύ συμβατή με την τοξική αρρενωπότητα που περιέγραψα παραπάνω. Ενδεχομένως διαιωνίζει την αρχαία πατριαρχική αντίληψη των ανδρών μέσα στο σύγχρονο καθεστώς επιβίωσης που διέπεται από συνθήκες ισχυρού ανταγωνισμού, παρά τη βελτίωση στην παιδεία και στην αναγνώριση των ανθρώπινων δικαιωμάτων και της ισότητας των δύο φύλων. Ισως έχουμε απλώς επιτύχει να αντικαταστήσουμε ένα μιαρό σύστημα ιδεών με ένα άλλο εξίσου φαύλο.

O Δημήτρης Παπαδημητριάδης είναι ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής

(Το βιβλίο του «Αγχος» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος – Σειρά «Μικρές Εισαγωγές», ενώ είναι υπό έκδοση το βιβλίο του «Κατάθλιψη»)