«Χωρίς πολιτισμό δεν υπάρχει ομορφιά»

Πιστεύετε πως σε 100 χρόνια η επαναφορά ενός κειμένου ή οποιασδήποτε σημερινής μαρτυρίας στην οθόνη του Διαδικτύου θα προκαλεί την ίδια συγκίνηση με όση αισθανόμαστε σήμερα στη θέα ενός χειρόγραφου του 1921;

Ανήκουμε σε μια γενιά, που τον 20ό αιώνα είχε την τύχη να μάθει για τον κόσμο, την ιστορία, τον πολιτισμό και τη βαρβαρότητα όσο ίσως καμιά άλλη, με συνεχή μετάβαση από παλιές σε νέες μορφές γνώσεων, αντιλήψεων και κατασκευασμάτων. Ενα ενδιαφέρον ερώτημα είναι αν η αλλαγή της φόρμας επηρεάζει το περιεχόμενο και τη σχέση μας με ένα κείμενο. Ισως ναι. Παρ’ όλα αυτά, σε εμάς, τα παλιά χειρόγραφα αγγίζουν το συναίσθημά μας, προκαλώντας έναν περίεργο ψυχισμό. Μας θυμίζουν το παρελθόν της ανθρώπινης εξέλιξης σε μεγάλο βάθος χρόνου; Μας φέρνουν αντιμέτωπους με τη βαθύτερη λειτουργία της ανθρώπινης μνήμης; Συνδέονται με μια γνώριμη αισθητική και με το πώς κάποιος από εμάς προσπάθησε να δώσει ταυτότητα στον λόγο, να τον διατηρήσει στον χρόνο; Ισως όλα αυτά μαζί. Από την άλλη πλευρά, η ψηφιακή τεχνολογία ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στην παραγωγή και στη διάχυση γνώσεων και επικοινωνίας με πολύ φθηνότερο και γρήγορο τρόπο σε όφελος ευρύτατων στρωμάτων σε παγκόσμια κλίμακα και με πρωτόγνωρες θετικές επιπτώσεις. Σε 100 χρόνια, λογικά, επίσης κάποιοι στη θέση μας θα έχουν μια ιδιαίτερη συγκίνηση στη θέα μιας σημερινής μαρτυρίας – γραπτής, μουσικής, πνευματικής. Θα βιώσουν επίσης, με διαφορετικές αποχρώσεις, το συναίσθημα που για αιώνες έχουν οι άνθρωποι στη θέα μιας παλιάς – στη φυσική της μορφή – μαρτυρίας. Αν τύχει και αλλάξει μια τόσο εμπεδωμένη αίσθηση, θα σημαίνει μια μεγάλη ανατροπή στις αξίες, την αισθητική, την πνευματικότητα των ανθρώπων. Ισως ένα νέο είδος ανθρώπου.

Θεωρείτε πως η ανισομέρεια που υπάρχει σε υλικό, πνευματικό και πολιτιστικό επίπεδο ανάμεσα σε όλες τις χώρες του πλανήτη – έστω και αν πρόκειται για γεγονός που παρατηρούνταν από πάντα – εγκυμονεί κινδύνους όσον αφορά το μέλλον του ανθρωπίνου γένους;

Οι ανισομέρειες σε πνευματικό και πολιτιστικό επίπεδο, σε αξίες και αντιλήψεις δεν είναι καν ανισότητες. Είναι διαφορές. Είναι σύμφυτες με την ανθρώπινη φύση και δημιουργούν έναν πλούτο ιδεών, αντιλήψεων, συμπεριφορών, που μόνο σε πολύ ειδικές περιπτώσεις ίσως αποτελούσαν κίνδυνο. Μια συρρίκνωση αυτής της ανισομέρειας θα αποτελούσε απειλή. Από την άλλη πλευρά, οι ανισότητες (π.χ. στο δικαίωμα ζωής, στα οικονομικά, στις ελευθερίες και στα ανθρώπινα δικαιώματα, στην αξιοπρέπεια, στις προσδοκίες) έχουν αρχίσει πάλι να διευρύνονται. Μια τέτοια εξέλιξη αφενός θίγει άμεσα την ποιότητα ζωής πολλών ανθρώπων, ενώ αφετέρου εγκυμονεί κινδύνους για κοινωνικές εντάσεις, πολιτικές αποσταθεροποιήσεις και συγκρούσεις. Προσωπικά ανησυχώ πολύ. Οι μεγάλες ανακατατάξεις στο εισόδημα και τον πλούτο μεταξύ Δύσης και Ανατολής και στο εσωτερικό πολλών χωρών της Δύσης ήδη αποτελούν πηγή σημαντικών προβλημάτων που μας αγγίζουν ευθέως.

Αν ήσασταν υποχρεωμένος να συστήσετε την Ελλάδα στην ανθρωπότητα με ένα βιβλίο, με ένα γλυπτό ή με ένα γεγονός ιστορικό ποιο θα ήταν αυτό;

Ενα δεν γίνεται. Θα ανέφερα τρία γλυπτά: τη Νίκη της Σαμοθράκης, την Αφροδίτη της Μήλου, αλλά κυρίως, τη ζωφόρο του Παρθενώνα. Το μεγαλείο στη ζωφόρο αυτή είναι η τόσο καθαρή – για πρώτη φορά στην ιστορία – ανάδειξη της ατομικότητας των μορφών που περιλαμβάνονται σε αυτή, σε συνδυασμό με τις θεσμικές λειτουργίες τους στην πόλη της Αθήνας, και η αίσθηση της ελευθερίας, του ανοίγματος της σκέψης και της εικόνας ενός ολοκληρωμένου πολίτη, άνδρα ή γυναίκας, που αποπνέουν. Ολα μαζί σφράγισαν τη γένεση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας με όσα ακόμα απαρτίζουν τη συνολική εικόνα της, σφράγισαν την ιστορία μας, ενώ, επίσης, σφράγισαν τον δυτικό πολιτισμό αιώνες αργότερα, από την Αναγέννηση μέχρι τώρα. Θα ανέφερα επίσης τρία βιβλία: πρώτον, την Οδύσσεια του Ομήρου, καθώς είναι ένα μοναδικό αφήγημα για την Ελλάδα της εποχής, αλλά και το ανθρώπινο γένος, τις ικανότητες, την εφευρετικότητα, τα εμπόδια που αντιμετωπίζει, δεύτερον την Αντιγόνη του Σοφοκλή γιατί σε απίστευτα παλιό ιστορικό χρόνο αναφέρεται με συγκλονιστικό τρόπο σε ένα δίλημμα που διατρέχει διαχρονικά την ανθρωπότητα, και τρίτον, τα ποιήματα του Σεφέρη, απλώς επειδή μ’ αρέσουν πολύ και μεγάλωσα με αυτά.

Αν ναυαγούσατε σε ένα νησί όπως ο Τομ Χανκς στην ταινία «Ο ναυαγός», εκτός από τα απαραίτητα για την επιβίωσή σας, τι άλλο θα αισθανόσασταν επιτακτική την ανάγκη να έχετε κοντά σας;

Ατυχώς για μένα, πάρα πολλά. Παλιά, με νεανική φιλαρέσκεια, έλεγα – στον εαυτό μου – ότι θα ήθελα να είμαι Αλεξανδρινός, δηλαδή πρόσωπο που θα ζούσε σε μια νοητή ελληνιστική Αλεξάνδρεια, δηλαδή σε ένα περιβάλλον έντονης πολιτισμικής κίνησης, ιδεών και νέων γνώσεων. Η ανάγκη αυτή περιλαμβάνει επίσης όμως και την ανθρώπινη επαφή, δράση και συναισθήματα – την ατμόσφαιρα της ποίησης Καβάφη – και υλικά αντικείμενα. Αλλωστε, ακόμα και ένας ναυαγός επιβιώνει με τη σκέψη ότι θα δημιουργήσει υποκατάστατα του χαμένου παραδείσου ή θα επιστρέψει κάποτε σε αυτόν. Η φύση, ιδίως η θάλασσα, έχουν τεράστιο πλούτο, αλλά ανθρώπινες σχέσεις, έρωτας, φιλία, βιβλίο, μουσική, τέχνη, σκέψη είναι η σφραγίδα μας στον πλανήτη και το σύμπαν. Τρελαίνομαι για τη φύση, αλλά χωρίς πολιτισμικό και κοινωνικό υπόβαθρο δεν υπάρχει ομορφιά. Ακόμα και όλα αυτά δεν αρκούν. Πολιτισμός σημαίνει αίσθηση, ότι δεν χρειάζεται να σκέφτεσαι συνεχώς την επιβίωσή σου. Ναυαγός, έτσι που το περιγράφετε, σημαίνει επιστροφή στο πρωτόγονο.

Ποια φράση, σκέψη ή απόφθεγμα ενός ιστορικού προσώπου είναι αυτό που επανέρχεται συχνότερα στο μυαλό σας;

Ανάλογα με την πραγματικότητα κάνεις ετερόκλητους συνειρμούς. Θα μπορούσε να είναι Μπέκετ: «Προσπάθησες πάντα. Απέτυχες πάντα. Δεν πειράζει. Προσπάθησε ξανά. Θα αποτύχεις ξανά. Απότυχε καλύτερα». Δεν μπορώ να ξεχάσω την Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων και την απάντηση του Γάτου του Cheshire (ή του ίδιου του συγγραφέα, του Lewis Carroll): «Αν δεν ξέρεις πού θες να πας δεν έχει σημασία ποιο δρόμο θα πάρεις». Σε ένα διαφορετικό επίπεδο, θα θυμηθώ τη βαθύτατα πολιτική φράση του Κέινς, ότι «οι κοινωνίες, συχνά, γίνονται αιχμάλωτες ιδεών πεθαμένων οικονομολόγων».