ΦΠΑ και δημόσια υγεία

Με βάση την ιστορική οικονομική ανάλυση, τα πανδημικά φαινόμενα τείνουν να ακολουθούνται στη βραχυχρόνια περίοδο από έντονες πληθωριστικές τάσεις. Οι οποίες συχνά ακολουθούνται από σχετική αποκλιμάκωση και ενίοτε, ύφεση.

Η πανδημία Covid-19 δεν αποτελεί εξαίρεση σε αυτή την τάση διεθνώς, αλλά και στη χώρα μας, δεδομένου ότι οι τιμές των καταναλωτικών αγαθών εμφανίζουν σημαντική άνοδο και πλήττουν τις συνθήκες διαβίωσης των νοικοκυριών.

Η κεντρική διοίκηση σχεδιάζει να αμβλύνει το βάρος που επωμίζονται τα νοικοκυριά από τη διαβρωτική επίδραση την οποία επιφέρει στο διαθέσιμο εισόδημα η άνοδος των τιμών των καταναλωτικών προϊόντων διαμέσου της φορολογικής πολιτικής και ειδικότερα του ΦΠΑ.

Σύμφωνα με πρόσφατες δηλώσεις και τον σχεδιασμό των αρμόδιων υπηρεσιών εξετάζεται η μείωση του συντελεστή ΦΠΑ σε ορισμένες κατηγορίες προϊόντων, ώστε να αναχαιτιστεί το πληθωριστικό κύμα και να προστατευθεί η αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών.

Η θέση αυτή μπορεί να αποτελέσει μια σημαντική ευκαιρία για τη διασύνδεση, για πρώτη φορά στη χώρα μας, της φορολογικής πολιτικής με την πολιτική για τη δημόσια υγεία.

Πρόκειται για μια σειρά τεχνικών που χρησιμοποιούνται σε διεθνή κλίμακα με την εισαγωγή ειδικών φόρων («φόρων αμαρτίας» ή/και «φόρων αρετής») για την «ώθηση» των καταναλωτών σε συμπεριφορές και πρακτικές που προάγουν την υγεία.

Για την επίτευξη αυτής της πολιτικής απαιτούνται κατάλληλες παρεμβάσεις ώστε οι σκοπούμενες μειώσεις του ΦΠΑ να εστιαστούν κυρίως στα προϊόντα εκείνα τα οποία έχουν αποδεδειγμένη θετική επίδραση στην υγεία όπως συμβαίνει στη διατροφή και τη φυσική άσκηση.

Υπό το πρίσμα αυτό, τα προϊόντα διατροφής που είναι ευεργετικά για την υγεία (φρούτα, λαχανικά, ελαιόλαδο,  ψάρια) μπορεί να έχουν μειωμένο ΦΠΑ σε αντίθεση με άλλα (λίπη, κόκκινο κρέας) που δεν έχουν θετική συμβολή.

Δηλαδή, η πολιτική των μειώσεων του ΦΠΑ οφείλει να αποτελέσει ένα «διπλό εργαλείο», το οποίο αφενός μπορεί να προωθήσει την υιοθέτηση της «μεσογειακής διατροφής», που είναι υγιεινή και οικονομική και κατά συνέπεια προτιμητέα για τους καταναλωτές και αφετέρου να επιτύχει παράλληλα την ελάφρυνση του οικογενειακού προϋπολογισμού από τη μείωση των τελικών τιμών, ώστε να είναι ευχερής η διαχείριση του «καλαθιού της νοικοκυράς».

Εργαλεία αυτής της στόχευσης είναι ιδιαίτερα σημαντικά στη δεδομένη χρονική συγκυρία. Η χώρα προέρχεται από μια μακρά οικονομική ύφεση (των «μνημονιακών» ετών), την οποία ακολούθησε ευθύς αμέσως, σχεδόν, η περίοδος της πανδημίας και οι μειώσεις του εισοδήματος των νοικοκυριών τις οποίες αυτή επέφερε, κυρίως κατά την πρώτη φάση της.

Η διεθνής εμπειρία και η σχετική βιβλιογραφία έχει δείξει ότι σε περιόδους οικονομικής στενότητας τα νοικοκυριά στρέφονται στην έτοιμη και γρήγορη διατροφή που αποτελεί μια μικρότερου κόστους αλλά χαμηλότερης διατροφικής αξίας επιλογή σε σχέση με το ισορροπημένο πρότυπο της «μεσογειακής διατροφής».

Τα φαινόμενα αυτά, έχουν υψηλή σημασία για τη χώρα μας που εμφανίζει ανησυχητική αύξηση στα ποσοστά παχυσαρκίας του ενήλικου πληθυσμού. Επίσης, καταλαμβάνει πλέον μια από τις πρώτες θέσεις στην παιδική παχυσαρκία ώστε να αποτελεί «εθνικό υγειονομικό πρόβλημα». Η κατάσταση αυτή απαιτεί την άμεση και διατομεακή δράση δεδομένου ότι επιβαρύνει τους δείκτες νοσηρότητας και πρώιμης θνησιμότητας και προκαλεί αύξηση του κόστους ιατρικής περίθαλψης.

Η παρούσα συγκυρία – παρά τις δυσκολίες της – μπορεί να αποτελέσει μια ευκαιρία αλλαγών στις πολιτικές υγείας και αναζήτησης λύσεων με πολλαπλά οικονομικά και υγειονομικά οφέλη, ιδίως στο πεδίο της δημόσιας υγείας.

Ο Κώστας Αθανασάκης είναι επίκουρος καθηγητής Οικονομικών της Υγείας και Αξιολόγησης Τεχνολογιών Υγείας του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής – Ο Γιάννης Κυριόπουλος είναι ομότιμος καθηγητής Οικονομικών της Υγείας του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής και της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Υγείας