Ιστορία με διάταγμα

Οι δημοκρατικά εκλεγμένοι ηγέτες στις πιο σύγχρονες εποχές δεν έχουν ιστορικούς στην αυλή τους (αν και ο Αρθουρ Μ. Σλέζινγκερ τζούνιορ έφτασε κοντά στο να επιτελέσει αυτόν τον ρόλο για τον πρόεδρο των ΗΠΑ Τζον Φ. Κένεντι). Ωστόσο, η ιστορία στις δυτικές δημοκρατίες μπορεί να είναι άκρως πολιτική. Σκεφτείτε τον ρόλο που παίζει η ιστορία της δουλείας στην πολιτική των ΗΠΑ σήμερα.

Είναι σημαντικό ότι η επίσημη ιστορία στην Κίνα του Σι είναι σύμφωνη με την έντονη τάση στη Δύση να ορίζει τη συλλογική ταυτότητα με όρους θυματοποίησης. Αν η επίσημη αφήγηση της Κίνας του Μάο προτιμούσε το ηρωικό καλούπι, η ιστορία υπό τον Σι είναι μια ιστορία ανεμπόδιστης υποβάθμισης στα χέρια ξένων εισβολέων μέχρι την κομμουνιστική επανάσταση του 1949. Η ηρωική ιστορία της Μεγάλης Πορείας 1934-35, όταν ο Κόκκινος Στρατός του Μάο που απέφυγε τους εθνικιστές του Τσιανγκ Κάι-σεκ, είναι τώρα λιγότερο σημαντική από τα δεινά του κινεζικού λαού στη Ναντζίνγκ ή κατά τη διάρκεια των Πολέμων του Οπίου τον 19ο αιώνα.

Κάτι τέτοιο συνέβη και στο Ισραήλ. Η ιστορία που προωθήθηκε μετά την ίδρυση του εβραϊκού κράτους το 1948 ήταν μια ιστορία με ηρωικούς μαχητές της ελευθερίας, ενώ το Ολοκαύτωμα στην Ευρώπη ήταν κάτι επαίσχυντο που θεωρείτο καλύτερο να ξεχαστεί. Αυτό άρχισε να αλλάζει τη δεκαετία του 1960, μετά τη δίκη στην Ιερουσαλήμ του εμπνευστή της γενοκτονίας Αντολφ Αϊχμαν. Η νέα αφήγηση ήταν ότι οι αναμνήσεις του Ολοκαυτώματος θα έπρεπε να κάνουν το Ισραήλ πιο σκληρό απέναντι στους εχθρούς του, ειδικά τους Παλαιστίνιους.

Ο Πούτιν εξακολουθεί να προτιμά την ηρωική εκδοχή της ρωσικής ιστορίας. Οι Ρώσοι πρέπει να θυμούνται τον θρίαμβο, όχι τη θυματοποίηση, και κυρίως τα όσα υπέφεραν από τους δικούς τους κυβερνήτες.

Η θριαμβευτική ιστορία έχει πολλούς κινδύνους. Ενα αίσθημα εθνικής ανωτερότητας τυφλώνει τους ανθρώπους στα δικά τους λάθη και τους κάνει να αγνοούν τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρονται στους άλλους. Μπορεί επίσης να καλλιεργήσει μια φυσική αίσθηση δικαιώματος, όπως αυτή που ένιωθαν οι Βρετανοί στο απόγειο της αυτοκρατορικής τους δύναμης ή οι Αμερικανοί σε πιο πρόσφατες εποχές.

Αλλά οι επίσημες ιστορίες θυμάτων μπορεί να είναι τουλάχιστον εξίσου επικίνδυνες. Τροφοδοτούν την πεποίθηση ότι τα λάθη του παρελθόντος πρέπει να πάρουν εκδίκηση και ότι οι παλιοί εχθροί δεν μπορούν ποτέ να ξεχαστούν. Οι πληγές της ταπείνωσης τρέφουν τη συλλογική οργή. Οταν εκτοξεύονται εχθρικά συναισθήματα, η ιστορική ακρίβεια είναι άσχετη. Οι σερβοβόσνιοι στρατιώτες που λυσσομανούσαν στο Πριέντορ και τη Σρεμπρένιτσα κατά τη διάρκεια του πολέμου της Βοσνίας αποκαλούσαν τα θύματά τους που ήταν μουσουλμάνοι «Τούρκους», σαν να πολεμούσαν οθωμανούς στρατιώτες στα τέλη του 14ου αιώνα.

Στην πραγματικότητα, η διαφορά μεταξύ των επίσημων αφηγήσεων του ηρωισμού και της θυματοποίησης δεν είναι τόσο μεγάλη όσο μπορεί να φαίνεται. Το κοινό σημείο της ιστορίας ως προπαγάνδας στην Κίνα και τη Ρωσία σήμερα – αλλά και στο Ισραήλ – είναι να νομιμοποιηθούν όσοι βρίσκονται στην εξουσία. Μόνο η δύναμη του ΚΚΚ θα εγγυηθεί ότι ο κινεζικός λαός δεν θα ταπεινωθεί ποτέ ξανά από ξένους. Μόνο ο Πούτιν θα κρατήσει τους Ρώσους ασφαλείς από τους εχθρούς τους, όπως έκανε ο Στάλιν όταν εισέβαλε ο Χίτλερ. Και μόνο μια ισραηλινή κυβέρνηση που ξέρει πώς να είναι αδίστακτη θα αποτρέψει ένα άλλο Ολοκαύτωμα.

Το πρόβλημα με την ιστορία ως προπαγάνδα δεν είναι ότι κάνει τους ανθρώπους να νιώθουν καλά ή άσχημα, αλλά ότι δημιουργεί αιώνιους εχθρούς – και επομένως τον αιώνιο κίνδυνο των πολέμων.

Ο Ιαν Μπορούμα είναι ολλανδός συγγραφέας και ιστορικός. Είναι καθηγητής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και Δημοσιογραφίας στο Κολέγιο Μπαρντ στη Νέα Υόρκη. Βιβλία του κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Θύραθεν