Ετσι ερωτεύθηκα τoν κόσμο των εφημερίδων

Ο Καρλ Μπερνστάιν έγινε γνωστός παγκοσμίως με το βιβλίο που συνέγραψε μαζί με τον συνάδελφό του Μπομπ Γούντγουορντ «Ολοι οι άνθρωποι του προέδρου», το οποίο βραβεύθηκε με Πούλιτζερ το 1974. Σε αυτό οι δύο δημοσιογράφοι της εφημερίδας «Washington Post» κατέγραψαν τα γεγονότα από τα ξέσπασμα του σκανδάλου Γουοτεργκέιτ μέχρι και την παραίτηση του Ρίτσαρντ Νίξον από την προεδρία των ΗΠΑ, εκείνη τη χρονιά. Δύο χρόνια αργότερα ο σκηνοθέτης Αλαν Πάκουλα το μετέφερε στη μεγάλη οθόνη, με μεγάλη επιτυχία: τον ρόλο του Μπερνστάιν υποδύθηκε ο Ντάστιν Χόφμαν και του Γούντγουορντ ο Ρόμπερτ Ρέντφορντ.

Το 1989 ο Μπερνστάιν έγραψε τα απομνημονεύματά του με τίτλο «Αφοσίωση», όπου περιέγραφε πώς μεγάλωσε σε μια ιδεαλιστική οικογένεια με τον συνδικαλιστή και κομμουνιστή πατέρα του να παρακολουθείται και να παρενοχλείται συνεχώς από το FBI. Τρεις δεκαετίες αργότερα κυκλοφορεί τώρα μια δεύτερη αυτοβιογραφία με τίτλο «Κυνηγώντας την Ιστορία» (Chasing History). O υπότιτλος «Ενα παιδί στην αίθουσα σύνταξης» δείχνει ότι αυτή τη φορά ασχολείται με το πώς ο νεαρός Καρλ ερωτεύθηκε τον κόσμο των εφημερίδων.

Ως έφηβος προσλήφθηκε ως κλητήρας στην απογευματινή καθημερινή εφημερίδα «Evening Star» της Ουάσιγκτον. Ηταν μια καθοριστική στιγμή. Αισθάνθηκε ότι του έδωσαν ένα εισιτήριο για το υπόλοιπο της ζωής του. Το «ένδοξο χάος» και η «στοχευμένη αναταραχή» μιας καλής εφημερίδας τον συνεπήραν για όλη του τη ζωή.

Αφηγείται την ιστορία ενός κόσμου που χάνεται, αυτού του θορυβώδους κόσμου της έντυπης δημοσιογραφίας, στον οποίο, όπως γράφει η «Wall Street Journal», «φτιαχνόταν, κυριολεκτικά, μέσα σε μια ορθογώνια μεταλλική φόρμα, που ονομαζόταν “πλαίσιο”, το οποίο ήταν στο μέγεθος μιας σελίδας εφημερίδας και χρησίμευε για να τοποθετούνται μέσα δεκάδες χιλιάδες τυπογραφικά στοιχεία. Αυτό ήταν και είναι πάντα οι εφημερίδες – το προσχέδιο της Ιστορίας».

Ολα ξεκινούν λοιπόν το 1960, όταν ο 16χρονος Καρλ, που δεν υπήρξε καθόλου επιμελής μαθητής, πιάνει δουλειά μερικής απασχόλησης στην εφημερίδα «Evening Star», η οποία υπήρξε η μεγάλη αντίπαλος της «Washington Post» στην οποία αργότερα διέπρεψε. O πατέρας του χρησιμοποίησε μέσο για να κλείσει στον μικρό ραντεβού για συνέντευξη. «Είχε δίκιο να φοβάται για το μέλλον μου – οι ανησυχίες του βασίζονταν σε γεγονότα, δηλαδή στις πολλές ώρες που περνούσα στα μπιλιαρδάδικα, στους κακούς βαθμούς μου στο σχολείο και στον φόβο ότι θα κατέληγα στο δικαστήριο ανηλίκων». Ο Καρλ, ο οποίος είχε μάθει να δακτυλογραφεί σε μια τάξη μόνο με κορίτσια, έδειξε τέτοιον ενθουσιασμό και επιμονή για αυτή τη θέση στην εφημερίδα που τελικά προσλήφθηκε.

Οι περιγραφές του βραβευμένου ρεπόρτερ συνθέτουν μια ελεγεία για τον ζωηρό κόσμο των εφημερίδων. Απαθανατίζει τους εξωφρενικούς ρυθμούς σε μια μεγάλη εφημερίδα, τις πολλαπλές εκδόσεις – η πρώτη είναι στις 11 το πρωί, η τελευταία είναι νωρίς το απόγευμα, μετά το κλείσιμο του χρηματιστηρίου στη Wall Street – και το πάθος των πολλών ανδρών και των λίγων γυναικών που υπήρχαν τότε στην αίθουσα σύνταξης να καταγράφουν τις ειδήσεις. Οταν από τον ασύρματο της αστυνομίας μαθαίνουν ότι δύο άτομα έπαθαν ηλεκτροπληξία σε πισίνα, χρειάζονται μόλις 75 λεπτά για να γραφτεί το ρεπορτάζ και να στοιχειοθετηθεί πάνω στο τυπογραφικό μάρμαρο, προορισμένο να τυπωθεί στην πρώτη σελίδα. Ο αρχισυντάκτης Σίντνεϊ Επστάιν, καλοντυμένος και πάντα ψύχραιμος, είναι το πρότυπό του. Από αυτόν μαθαίνει κάθε λεπτομέρεια της δουλειάς. Στην άλλη άκρη του δημοσιογραφικού φάσματος είναι ο αστυνομικός ρεπόρτερ Τεντ Κράουν που χρησιμοποιεί αγοραία γλώσσα και όλα τα τεχνάσματα για να βγάλει την είδηση. Διαθέτει όμως «ακεραιότητα και προσήλωση στα γεγονότα», την οποία επιδεικνύει όταν υποπτεύεται (και αργότερα αποδεικνύει) πως ο αρχηγός της αστυνομίας κατηγόρησε ψευδώς για κάποιο έγκλημα έναν αθώο λευκό άνδρα.

Η πρόοδος του Καρλ ήταν άλλοτε γρήγορη, άλλοτε ταραχώδης. Πηγαίνοντας ταυτόχρονα σχολείο και αργότερα κολέγιο (κυρίως για να διατηρήσει την αναβολή του για τον στρατό), δυσανασχετούσε, καθώς θα προτιμούσε να αφιερώνει όλον τον χρόνο του στην εφημερίδα. Από κλητήρας προήχθη σύντομα σε βοηθό ρεπόρτερ (δίνοντας σημειώσεις από τη σκηνή ενός συμβάντος στον ρεπόρτερ που θα υπέγραφε το κομμάτι) και στη συνέχεια σε δακτυλογράφο, δηλαδή εκείνον που «πληκτρολογούσε τις ιστορίες των ρεπόρτερ, τις οποίες μετέδιδαν από το τηλέφωνο». Σε αυτή τη θέση, απομνημόνευσε τα μεσαία αρχικά των αμερικανών γερουσιαστών, έμαθε ότι υπήρχαν τρία h στο όνομα Χρουστσόφ (Khrushchev) και εξασκήθηκε στο «να σκέφτομαι ως ρεπόρτερ».

Είχε ήδη δει το πρώτο πτώμα και σύντομα θα είχε βρεθεί στο σημείο συντριβής ενός αεροσκάφους. Μαθαίνει όλα τα κόλπα του επαγγέλματος, κρατά διαρκώς σημειώσεις, φτιάχνει ένα δίκτυο πιθανών πηγών. Ο αδιάφορος μαθητής εξελίσσεται σταδιακά σε έναν νεαρό με αποφασιστικότητα και φιλοδοξία. Δεν λείπουν και οι απαραίτητες πλάκες. Κάποια στιγμή τού δίνεται η ευκαιρία να γράψει νεκρολογίες και μαζί με δύο συναδέλφους του γράφουν μια και την υπαγορεύουν τηλεφωνικά στην «αντίπαλο» «Washington Post». Ο αρχισυντάκτης τους δεν γελά καθόλου με αυτή τη φάρσα και τους επιπλήττει.

Εκείνο που τον συγκινεί περισσότερο είναι ο αγώνας για τα πολιτικά δικαιώματα.  Οι ειρηνικές διαδηλώσεις στην Ουάσιγκτον αντιμετωπίζονται με βία από την αστυνομία και την εθνοφρουρά. Σχετικά συντηρητική σε σύγκριση με τη φιλελεύθερη «Washington Post», η «Star» απασχολούσε τότε μόνο έναν μαύρο δημοσιογράφο, αλλά οι δημοσιογράφοι έγραφαν συχνά για τη βαρβαρότητα των συστηματικών διακρίσεων. Το πιο σημαντικό μάθημα που δίδαξε η εφημερίδα αυτή στον Μπερνστάιν ήταν να μη φείδεται προσπαθειών για να βγάλει την είδηση και, στη συνέχεια, να την αποτυπώνει με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια σε ένα πλαίσιο που θα μπορούσε να κατανοήσει κάθε αναγνώστης.

Παρά την αφοσίωσή του στη «Star», στην πορεία τα βρίσκει σκούρα λόγω της έλλειψης ακαδημαϊκής μόρφωσης. Αν και πλέον είναι ένας σεβαστός ρεπόρτερ, εξακολουθεί να είναι – κατ’ όνομα τουλάχιστον – φοιτητής στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ, από το οποίο πρέπει να αποφοιτήσει ή αλλιώς θα πρέπει να επιστρέψει και πάλι στο να καταγράφει στη γραφομηχανή τα ρεπορτάζ που δίνουν οι άλλοι από το τηλέφωνο. «Η άποψή μου ήταν ότι θα προετοιμαζόταν κάποιος για τη δημοσιογραφία καλύτερα εάν αποφοιτούσε από τη σχολή Κηπουρικής παρά από το Γέιλ ή τον Πρίνστον» γράφει. «Τουλάχιστον έτσι θα μπορούσε να γράψει τη στήλη κηπουρικής».

Αξιολογώντας ως μηδαμινές τις πιθανότητές του να πάρει πτυχίο, αποχωρεί το 1965 με έναν συνάδελφό του, ο οποίος αναλαμβάνει τη θέση του αρχισυντάκτη στην πολύ μικρότερη εφημερίδα «Elizabeth Daily Journal» στο Νιου Τζέρσεϊ. Δουλεύοντας εκεί κερδίζει τρία βραβεία δημοσιογραφίας μέσα σε έναν χρόνο, συμπεριλαμβανομένου ενός για ερευνητικό ρεπορτάζ. Αυτό είναι το εισιτήριό του για να επιστρέψει σε μια μεγάλη εφημερίδα – την «Washington Post», όπου ο περίφημος Μπεν Μπράντλι ετοιμάζεται να αναλάβει τη διεύθυνση. Εξι χρόνια αργότερα, ο Μπράντλι θα άφηνε τον Μπερνστάιν και τον Γούντγουορντ να ακολουθήσουν τις πληροφορίες και το ένστικτό τους που τους οδήγησαν να ξεσκεπάσουν το σκάνδαλο Γουοτεργκέιτ.

«Βιβλία και χαρτιά παντού, θόρυβος από τις δακτυλογραφήσεις και τα πιεστήρια»

Πολλά συνέβησαν στον κόσμο στη δεκαετίας του 1960, μας θυμίζει το «Chasing History»: οι Ρώσοι στο Διάστημα, η απόβαση στον Κόλπο των Χοίρων, η κουβανική πυραυλική κρίση, η μεγάλη πορεία στην Ουάσιγκτον για τα ανθρώπινα δικαιώματα, η δολοφονία του Τζον Φ. Κένεντι, η άφιξη των Μπιτλς στις Ηνωμένες Πολιτείες, η πορεία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και χιλιάδων πολιτών από τη Σέλμα προς το Μοντγκόμερι στην Αλαμπάμα.

Ο Καρλ Μπερνστάιν ήταν ενθουσιασμένος που ένιωθε μέρος αυτών των γεγονότων έστω και μέσω της ώσμωσης, όπως συνήθως συμβαίνει σε μια αίθουσα σύνταξης, ακόμα κι αν ο ρόλος του ήταν κυρίως οι υπαγορεύσεις που δεχόταν από τους δημοσιογράφους που βρίσκονταν στο πεδίο. Περιγράφει αναλυτικά αυτά τα ιστορικά γεγονότα, με τέτοια λεπτομέρεια και ενθουσιασμό που αισθάνεσαι σαν να μην έχουν γράψει πολλοί γι’ αυτά, σημειώνουν οι «New York Times».

Και διαρκώς περιγράφει την πολύβουη αίθουσα σύνταξης στις αρχές της δεκαετίας του ’60: βιβλία και χαρτιά παντού, μεταλλικά γραφεία, βρώμικες γραφομηχανές Royal, καταιγιστικοί ήχοι από τις δακτυλογραφήσεις των ρεπορτάζ, τα δελτία που φτάνουν, τα πιεστήρια που βροντούσαν στο κάτω πάτωμα. «Το να δουλεύω στη “Star”», γράφει, «έμοιαζε σαν να είμαι μέρος ενός μπουλουκιού ηθοποιών. Ολοι ήμασταν απορροφημένοι στο ίδιο έργο, βυθισμένοι μέσα σε ιστορίες και ρεπορτάζ, τη δουλειά μας. Ημασταν έξυπνοι, ποτέ δεν είχαμε αρκετά λεφτά και συχνά είχαμε πολύ πιοτό».

Εκτός από τους δημοσιογράφους, περιγράφει λεπτομερώς την πόλη στην οποία κινούνταν όλοι, την πρωτεύουσα των ΗΠΑ, «την πιο επαρχιακή από τις πρωτεύουσες του κόσμου»: τα εμπορικά της κέντρα, την κίνηση, τα αυτοκίνητα, τους πλανόδιους πωλητές. Γράφει ότι πριν από την εποχή Κένεντι «ως κάτοικοι της Ουάσιγκτον δεν είχαμε ιδέα τι θα πει διάσημος».

Το καμπανάκι για το τέλος της «Evening Star» είχε χτυπήσει προτού ακόμα ο Μπερνστάιν περάσει για πρώτη φορά τις πόρτες της. Η εφημερίδα είχε καλή γνώση της πόλης και των όσων συνέβαιναν, αλλά όχι τόσο καλή για τις επιχειρήσεις και το μέλλον όσο η «Washington Post». Ετσι η απογευματινή «Star» συνάντησε μεγάλες δυσκολίες από την άνοδο των τοπικών τηλεοπτικών ειδήσεων νωρίς το βράδυ. Ο Μπερνστάιν, γράφει ο «Economist», αποτυπώνει πιστά το πώς το ένα Μέσο καταβροχθίζει το άλλο όταν θυμάται ότι βρισκόταν σε μια από τις συνεντεύξεις Τύπου του προέδρου Κένεντι στο αμφιθέατρο του Στέιτ Ντιπάρτμεντ: ο νεαρός δημοσιογράφος έσπευσε σε έναν τηλεφωνικό θάλαμο για να μεταδώσει στην εφημερίδα αυτά που είχαν ήδη ακούσει δεκάδες εκατομμύρια Αμερικανοί από τις τηλεοράσεις του σαλονιού τους.

Ο 78χρονος Μπερνστάιν δεν αναφέρει στο βιβλίο καμία από τις μετέπειτα επιτυχίες του. Τα απομνημονεύματα αυτά περιορίζονται σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο, κάτι που αποτελεί τη δύναμη του βιβλίου: πρόκειται για την ιστορία ενός αγοριού που μπαίνει στον θορυβώδη κόσμο της δημοσιογραφίας. Παρότι ο συγγραφέας του θεωρείται ζωντανός θρύλος της αμερικανικής δημοσιογραφίας, εκείνος δείχνει να χαίρεται κάθε φορά που ο τότε αρχισυντάκτης του τού  έλεγε «Εκανες καλή δουλειά, μικρέ». Επίσης, πράττοντας σοφά, αρνείται να μετατρέψει το βιβλίο σε μια συλλογή συμβουλών για νέους δημοσιογράφους. Θυμάται όμως μια διαπίστωση που έκανε ως νεαρός ρεπόρτερ παρατηρώντας μεγαλύτερους συναδέλφους του: «Δεν ξεγελιούνται από τη συμβατική σοφία. Γνώριζα μιλώντας μαζί τους – και από τη δική μου περιορισμένη εμπειρία – ότι εκπλήσσονταν διαρκώς από το πού τους οδηγούσαν τα γεγονότα. Οταν ολοκλήρωναν το ρεπορτάζ, σπανίως μια ιστορία ταίριαζε με τις υποθέσεις που έκαναν στην αρχή για το πού θα τους οδηγούσε».