Από την Ηπειρο στην Αθήνα

Δύο γυναίκες με διαφορετικές διαδρομές δοκιμάζονται στην τέχνη του διηγήματος, σε μια δύσκολη εποχή για τη μικρή φόρμα. Η Δήμητρα Λουκά με τη δεύτερη συλλογή της «Η Μούτα και άλλες ιστορίες» (εκδ. Κίχλη) περιγράφει τις σκληρές εμπειρίες των ηρώων της όταν έρχονται αντιμέτωποι με τους άκαμπτους κανόνες της παραδοσιακής κοινότητας. Η Ελένη Καραμαγκιώλη με την πρώτη της συλλογή «Μονωτική ταινία» (Ιωλκός) μεταφέρει το πάθος και τα αδιέξοδα των ανθρώπινων σχέσεων, με ήρωες που κυκλοφορούν στα σπλάχνα της μεγάλης πόλης.

Δήμητρα Λουκά
«Θέλησα να δώσω φωνή στις σιωπές»
Πώς δημιουργήθηκε «Η Μούτα»;
Οταν ξεκίνησα να γράφω δεν είχα ιδέα τι ήθελα να κάνω. Η διαπίστωση ότι τα διηγήματά μου πραγματεύονται στην πλειονότητά τους το θέμα της σιωπής έγινε όταν το βιβλίο είχε ολοκληρωθεί. Προσπαθώντας να εξηγήσω πώς οδηγήθηκα σε αυτή τη θεματική χωρίς να την έχω προεπιλέξει, θεωρώ ότι μια απάντηση υπάρχει: θέλησα να δώσω φωνή στις σιωπές που με βασάνιζαν από παιδί. Τότε που έπρεπε να μετρώ τις λέξεις μου από φόβο μπροστά στους μεγάλους ή από υπερβολική σεμνότητα γιατί ήμουνα κορίτσι, τότε που κοίταζα σιωπηλή τις γιαγιάδες και τις θείες μου να περνούν μπροστά μου με σφαλιστά τα στόματα, λες και αυτό ήταν ένα με τη φύση τους. Δεν είναι τυχαίο ότι το πρώτο διήγημα που έγραψα ήταν η «Μούτα». Νομίζω ότι αυτό το κωφάλαλο κορίτσι πυροδότησε και τη συγγραφή των επόμενων διηγημάτων.

Ο πόνος της απώλειας, πρόσωπα σημαδεμένα από το τραύμα σε παραδοσιακές κοινότητες. Πώς φτάσατε εκεί;

Οπως κάθε συγγραφέας, έπρεπε και εγώ από κάπου να ξεκινήσω. Τα βιώματα της παιδικής μου ηλικίας στην Ηπειρο λειτούργησαν ως οδηγός στη δημιουργία του συγγραφικού μου μικρόκοσμου. Ανακαλώντας εκ των υστέρων πρόσωπα, προφορικές αφηγήσεις, περιστατικά από τον τόπο μου τα επανεκτίμησα και τα αξιοποίησα συγγραφικά. Και επειδή στις παραδοσιακές κοινότητες τα τραύματα και ο πόνος περισσεύουν, η Ηπειρος έγινε γόνιμο έδαφος για να βλαστήσουν οι ιστορίες μου.

Τι σας ελκύει στη διηγηματική φόρμα;

Μου αρέσει να βλέπω τον κόσμο υπό κλίμακα. Να κρατώ έναν μεγεθυντικό φακό και να εστιάζω σε ένα πρόσωπο, σε ένα περιστατικό, σε ένα ασήμαντο φαινομενικά στοιχείο, όπως απαιτεί το διήγημα. Και εκεί να διακρίνω όλες τις λεπτομέρειες και μετά να τις μεγεθύνω και να τις αναδεικνύω, όπως ακριβώς κάνει και ένας μικρογλύπτης που φτιάχνει μινιατούρες. Επιπλέον, η γραφή μου είναι πολύ λιτή, δεν μπορώ να χαθώ μέσα στις λέξεις όπως απαιτεί η μεγάλη φόρμα. Βλέπετε, μεγάλωσα στην Ηπειρο, εκεί που και τα πιο σημαντικά λέγονται με δυο κουβέντες.

Πώς κατασκευάσατε τους ήρωές σας;

Το πρώτο πράγμα που σκέφτομαι όταν τους κατασκευάζω είναι αν μπορούν να αποδράσουν από το χαρτί και να ζήσουν μια πραγματική ζωή. Αν με πείσουν ότι τα καταφέρνουν, τους αφήνω να πρωταγωνιστήσουν στις ιστορίες μου. Στη «Μούτα» οι περισσότεροι ήρωές μου είναι γυναίκες. Δεν κατέβαλαν ιδιαίτερη προσπάθεια για να με πείσουν. Μου θύμισαν απλώς ότι περνούσαν δίπλα μου όταν ήμουν παιδί και εγώ τις κοίταζα πάντα με απορία στα μάτια.

Ελένη Καραμαγκιώλη
«Οι ήρωές μου επιλέγουν πώς να υποφέρουν»
Πώς προέκυψε η «Μονωτική ταινία»;

Είναι και κυριολεκτικά το μονωτικό, μάλλον το κολλητικό, υλικό που «σφράγισε» ιστορίες που για καιρό έγραφα, έχοντας την εντύπωση ότι ήταν ανεξάρτητες η μία από την άλλη. Τελικά, όταν δοκίμασα να τις βάλω σε μια σειρά διαπίστωσα ότι κολλούσαν μεταξύ τους περισσότερο από όσο νόμιζα. Σε όλες με ενδιέφερε η κατασκευή μιας κατάστασης για να αποφύγουμε την κατάσταση που ζούμε.

Η βάσανος των ανθρωπίνων σχέσεων διαμορφώνει τις ιστορίες σας. Τι διερευνάτε εκεί;

Εξερευνώ τα όρια, το πόσο μακριά μπορεί να φτάσει ο καθένας μας προκειμένου να αποφύγει τον εαυτό του, τις επιλογές του. Αυτό που με ενδιαφέρει δεν είναι το «λέω ψέμα για να ξεφύγω», αλλά το «δίνω μια άλλη εκδοχή του εαυτού μου για να παραμείνω». Ολοι οι ήρωες είναι παρόντες σε ό,τι συμβαίνει, αλλά με ένα τρικ ο καθένας, με ένα κόλπο ξεγλιστρούν, είναι σαν να αφήνουν πίσω τους επινοημένους χαρακτήρες τους να κάνουν όλη τη δουλειά, όσο εκείνοι ανακαλύπτουν τα τραύματά τους.

Γιατί επιλέξατε το διήγημα σαν αφηγηματικό όχημα;

Είναι για μένα ο μόνος τρόπος να αφηγηθείς μια ιστορία που δεν θέλεις να τελειώσει, ούτε για σένα ούτε για εκείνον που τη διαβάζει. Η μορφή που επιτρέπει τον υπαινιγμό ως το τέλος δεν χρειάζεται να δώσει λύση. Αντίθετα, όσο πιο πολύ μένεις πιστός, γράφοντας, στον συνοπτικό χαρακτήρα του διηγήματος, τόσο περισσότερα ενδεχόμενα εκλύονται σε κάθε παράγραφο. Το διήγημα έχει τη δυνατότητα να πει πολλά για έναν χαρακτήρα εστιάζοντας σε ένα και μόνο στοιχείο του, για παράδειγμα στο τι κάνει κάποιος μόνος στο σπίτι ή ποιους βλέπει όταν βγαίνει. Δεν χρειάζεται καμία πρόβλεψη για το μέλλον, καμία εξαντλητική παράθεση του παρελθόντος, δεν ξέρουμε και δεν μας ενδιαφέρει πώς ήταν  κάποτε ο ήρωας. Μια υποψία έχουμε, μας αφορά μόνο το παρόν του, η ίδια η στιγμή της αφήγησης, κι αυτό το βρίσκω τρομερά ελκυστικό και απαιτητικό.

Ποια τα χαρακτηριστικά των ηρώων σας;

Μια φίλη μου έλεγε κάποτε για τους δικούς της ότι όλοι υποφέρουν από κάτι. Εγώ θα έλεγα για τους δικούς μου ότι όλοι επιλέγουν πώς να υποφέρουν, έτσι τουλάχιστον νομίζουν. Γι’ αυτό κι όταν πληγώνονται δεν τους είναι εύκολο να αναγνωρίσουν τον πόνο σαν δικό τους, συχνά τον μπερδεύουν με των άλλων, κι αυτό τους κάνει να ρέπουν σε συμπεριφορές τουλάχιστον ασυνήθιστες, αλλόκοτες.