Η ηθική πυξίδα της Νότιας Αφρικής

Από τη στιγμή που παραιτήθηκε από τη θέση του ως δασκάλου – μια δουλειά που είχε επιλέξει ακολουθώντας τα βήματα του πατέρα του – αντί να συμμορφωθεί με τις εντολές για φυλετικά χωριστά σχολεία του ρατσιστικού καθεστώτος του απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική το 1958, ο Ντέσμοντ Τούτου δεν παρεξέκλινε ποτέ από τις αρχές του, αγωνιζόμενος για ανοχή, ισότητα και δικαιοσύνη στο εσωτερικό και στο εξωτερικό. Αυτό τού έφερε αγάπη, επιρροή και ένα κύρος που λίγοι κατείχαν σε διεθνές επίπεδο. Γι’ αυτό ο Ντέσμοντ Τούτου που απεβίωσε την Κυριακή σε ηλικία 90 ετών, έπειτα από μακρά μάχη με τον καρκίνο του προστάτη και τις λοιμώξεις, χαρακτηρίστηκε «η ηθική πυξίδα» της Νότιας Αφρικής.

Ο αρχιεπίσκοπος του Κέιπ Τάουν δεν υποστήριξε στη ζωή του απλώς σκοπούς που θεωρούσε δίκαιους, αλλά στάθηκε σκληρός αντίπαλος απέναντι σε όσα πίστευε ότι ήταν λάθος – επέκρινε τη λευκή κυβέρνηση του απαρτχάιντ αλλά και το Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο μετά το απαρτχάιντ, επειδή απέτυχε να προσφέρει όσα υποσχέθηκε στους φτωχούς μαύρους πολίτες. Η κριτική του, που συχνά αφορούσε και διεθνή θέματα, μετριαζόταν συχνά με χιούμορ.

Κατηγόρησε τη μεταχείριση των Παλαιστινίων από το Ισραήλ, τον πόλεμο στο Ιράκ υπό την ηγεσία των ΗΠΑ, ακόμα και τους σκληροπυρηνικούς μέσα στην Εκκλησία του. Η επιδίωξη της ειρήνης τον οδήγησε στην Κύπρο, στη Βόρεια Ιρλανδία και στην Κένυα. «Ηταν η ηθική πυξίδα της Νότιας Αφρικής, ασκώντας κριτική τόσο στην κυβέρνηση του απαρτχάιντ όσο και στην επόμενη κυβέρνηση, υπερασπιζόμενος  πάντα το δίκαιο» λέει ο συγγραφέας Σκοτ Φίρσινγκ. «Μαζί με τον Νέλσον Μαντέλα, ήταν ένας γίγαντας κατά τη διάρκεια δεκαετιών ταραχώδους αλλαγής. Τώρα που έχουν φύγει, είναι δύσκολο να δούμε πού θα στραφεί η Νότια Αφρική για μια καθοδηγητική φωνή» σχολιάζει η πολιτική αναλύτρια Νάντια Μπέπε.

Ο πρώτος εχθρός του Τούτου ήταν το σύστημα των φυλετικών διακρίσεων, που επικράτησε στην πατρίδα του το 1948. Συμμετείχε στον αγώνα για την ελευθερία από τα τέλη της δεκαετίας του 1970,  χαρακτηρίστηκε από τις αρχές ως «ταραξίας» και δεν φοβήθηκε τίποτα. «Το απαρτχάιντ ήταν τόσο κακό όσο ο ναζισμός» είπε στα Ηνωμένα Εθνη το 1988, προσθέτοντας ότι οι πολιτικοί στη Δύση που απέτυχαν να υποστηρίξουν τις εκστρατείες κυρώσεων κατά του καθεστώτος στην Πρετόρια ήταν ρατσιστές.

«Δεν θέλουμε να πετάξουμε τους λευκούς στη θάλασσα, δεν θέλουμε να καταστρέψουμε τους λευκούς» είπε ο Τούτου, ο οποίος τιμήθηκε με το Νομπέλ Ειρήνης το 1984 για τις ειρηνικές προσπάθειές του να τερματιστούν οι φυλετικές διακρίσεις και να αποφευχθούν οι καταστροφικές συγκρούσεις στη Νότια Αφρική. «Αλλά θεωρείτε ότι είναι υπερβολικό να ζητάμε να περπατάμε στη χώρα της γέννησής μας με το κεφάλι ψηλά, ως άνθρωποι φτιαγμένοι κατ’ εικόνα του Θεού; Είναι υπερβολικό να θέλουμε να είμαστε ελεύθεροι;». Το 1984 ενημέρωσε με επιστολή του την τότε πρωθυπουργό της Βρετανίας Μάργκαρετ Θάτσερ ότι η πρόσκλησή της στον νοτιοαφρικανό ομόλογό της να επισκεφθεί τη χώρα της ήταν «ένα χαστούκι στο πρόσωπο εκατομμυρίων μαύρων Νοτιοαφρικανών που είναι τα καθημερινά θύματα μιας από τις πιο μοχθηρές πολιτικές στον κόσμο».

Ωστόσο δεν χαρίστηκε ούτε σε εκείνους που είχαν την εξουσία στο «έθνος του ουράνιου τόξου», όπως τους έλεγε, που προέκυψε μετά τις πρώτες ελεύθερες εκλογές στη Νότια Αφρική το 1994. Η φράση ήταν δική του και δημιούργησε φιλοδοξίες που δεν εκπληρώθηκαν ποτέ. Μία δεκαετία αργότερα, ο Τούτου έδωσε μια διάλεξη στην οποία απαρίθμησε τα πολλά επιτεύγματα των συμπατριωτών του υπό τη δημοκρατία, αλλά άφησε να εννοηθεί ότι πολλοί μπήκαν στην κυβέρνηση επιδιώκοντας ίδια οφέλη και μην έχοντας ως προτεραιότητα τη βελτίωση των συνθηκών ζωής για τα εκατομμύρια φτωχούς συμπατριώτες τους. «Τι είναι η μαύρη ενδυνάμωση όταν φαίνεται να ωφελεί όχι τη συντριπτική πλειοψηφία αλλά μια μικρή ελίτ που τείνει να ανακυκλώνεται; Δημιουργούμε πολλή δυσαρέσκεια. Καθόμαστε σε μια πυριτιδαποθήκη» τόνισε.

Ο Ντέσμοντ Μπίλο Τούτου γεννήθηκε τον Οκτώβριο του 1931 σε μια μικρή πόλη κοντά σε χρυσωρυχείο του Τρανσβάαλ, το Κλέρκσντορπ. Εγινε ιερέας το 1961 και ο πρώτος μαύρος αγγλικανός επίσκοπος του Γιοχάνεσμπουργκ το 1975. Με τον Νέλσον Μαντέλα να βρίσκεται στη φυλακή, ο Τούτου ηγήθηκε της προσπάθειας να αλλάξει η κατάσταση, καθώς η αστυνομία κατέστειλε βάναυσα τις διαδηλώσεις μαύρων φοιτητών στο Σοβέτο το 1976.

«Οι ξεκάθαρες απόψεις και η ατρόμητη στάση του», που τον έκαναν «σύμβολο ενότητας για όλους τους αφρικανούς αγωνιστές της ελευθερίας», οδήγησαν στη βράβευσή του με το Νομπέλ Ειρήνης το 1984. Αν και μικρός το δέμας, ο Τούτου ήταν ένας γίγαντας της νοτιοαφρικανικής πολιτικής, που ξεχώριζε για την ορμή του, το  μεταδοτικό γέλιο και τις πνευματώδεις κριτικές των παραλογισμών του απαρτχάιντ.

«Ηταν ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ της Νότιας Αφρικής – ένας χριστιανός κληρικός που εργάστηκε ειρηνικά για τη φυλετική δικαιοσύνη και την ισότητα» λέει ο Στίβεν Γκις, συγγραφέας της βιογραφίας του. «Ποτέ δεν μισούσε τους καταπιεστές του και πάντα πίστευε στον διάλογο και την έκκληση στην ηθική συνείδηση ​των ανθρώπων».