Ζητήματα παραγωγικής ανασυγκρότησης

Η εμπειρία της πανδημίας ανέδειξε τις δομικές αδυναμίες του παραγωγικού μοντέλου στην Ελλάδα, το οποίο δε βασίζεται επαρκώς στην καινοτομία. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα επιτυχημένης υιοθέτησης των νέων τεχνολογιών πολύ συχνά προβάλλεται, και όχι άδικα, το Ισραήλ, το οποίο έχει τον ίδιο πληθυσμό με την Ελλάδα, αλλά διπλάσιο ΑΕΠ και ύφεση 2,4% λόγω COVID-19 την περσινή χρονιά, όταν η Ελλάδα κατέγραψε ύφεση 8,2%.

Η οικονομική ανάπτυξη που σχετίζεται με την καινοτομία σε έναν βαθμό συνδέεται με την παραγωγή πρωτότυπης έρευνας στα πανεπιστημιακά ιδρύματα και τα ερευνητικά κέντρα. Η Ελλάδα αποτελεί μια χώρα με πολλές παθογένειες, αλλά με πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα (ΕΚ) πολύ υψηλού επιπέδου που προωθούν την επιστημονική έρευνα σε παγκόσμιο επίπεδο και μας κάνουν υπερήφανους για τις επιδόσεις τους. Δεδομένης της υψηλής ποιότητας των ιδρυμάτων, η χώρα θα πρέπει να επενδύσει σε αυτά, τόσο διότι η μόρφωση από μόνη της αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αξίες του σύγχρονου πολιτισμού, αλλά και γιατί η πολυπόθητη παραγωγική ανασυγκρότηση συνδέεται με τη μετατροπή του μοντέλου από οικονομία έντασης εργασίας σε οικονομία έντασης γνώσης.

Την περίοδο 2015-2019 η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ ανέπτυξε σημαντικές πρωτοβουλίες που έδειχναν ότι κατανοούσε την ανάγκη σύνδεσης της αλλαγής του παραγωγικού μοντέλου με την ενίσχυση των δράσεων έρευνας και ανάπτυξης. Κομβικές μεταρρυθμίσεις της εποχής εκείνης ήταν η θέσπιση χαρτοφυλακίου για την ερευνα και την καινοτομία, η θέσπιση του Ελληνικού Ιδρύματος Ερευνας και Καινοτομίας, η αύξηση των δαπανών για έρευνα και καινοτομία σε ποσοστά άνω του 1% του ΑΕΠ που τελικά μεταφράστηκαν σε άνω των 10.000 ωφελούμενων νέων επιστημόνων από τις δράσεις αυτές και σε σημαντική βελτίωση των ερευνητικών υποδομών. Παράλληλα την ίδια περίοδο συντελέστηκαν οι συνέργειες των πανεπιστημίων με τα ΤΕΙ που δημιούργησαν κρίσιμης μάζας πανεπιστήμια στην περιφέρεια και επέκτειναν τις ερευνητικές δυνατότητες στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, ενώ επίσης διορίστηκαν άνω των 1.500 μελών ΔΕΠ και ερευνητών. Παρά τις όποιες αδυναμίες στην υλοποίηση πολλών μεταρρυθμίσεων, η πρόθεση για την ενίσχυση της έρευνας και της ανώτατης εκπαίδευσης ήταν διάχυτη σε όλες τις επιμέρους δράσεις.

Μετά το 2019 η πολιτική της κυβέρνησης της ΝΔ είναι σαφώς λιγότερο προωθητική σε θέματα έρευνας και καινοτομίας. Καταργήθηκε το χαρτοφυλάκιο της έρευνας και καινοτομίας, αποκόπηκαν τα ερευνητικά κέντρα (ΕΚ) από το υπουργείο Παιδείας και τα πανεπιστήμια και μεταφέρθηκαν στο υπουργείο Ανάπτυξης, ενώ ατόνησε η χρηματοδότηση νέων ερευνητικών δράσεων, με αποτέλεσμα να δημιουργείται εκ νέου ένα τοπίο ανομβρίας που αποδυναμώνει τις ερευνητικές ομάδες και εξωθεί πολλούς νέους επιστήμονες να αναζητήσουν για άλλη μια φορά την τύχη τους στο εξωτερικό. Παράλληλα εξυφαίνονται σχέδια συρρίκνωσης των πανεπιστημίων ειδικά στην περιφέρεια με μέτρα όπως η ελάχιστη βάση εισαγωγής και η συσχέτιση της πενιχρής χρηματοδότησης με την αξιολόγηση.

Στον αντίποδα των παραπάνω στενόμυαλων και αντιαναπτυξιακών πολιτικών απαιτείται ένα νέο θεσμικό πλαίσιο που θα τονώσει σημαντικά την αλληλεπίδραση πανεπιστημίων και ΕΚ, ώστε να αποτελέσουν την κινητήρια δύναμη για τη σταδιακή αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου. Δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε τον τροχό. Υπάρχουν καλές πρακτικές σε ευρωπαϊκό επίπεδο που θα πρέπει να ληφθούν υπόψη, όπως:

ⁿ Θέσπιση ειδικού υπουργείου για την ανώτατη εκπαίδευση, την έρευνα και την καινοτομία που θα σημάνει την εγκαθίδρυση του Ενιαίου Χώρου Ανώτατης Εκπαίδευσης και Ερευνας.

ⁿ Δημιουργία νέων ΕΚ ανά περιφέρεια και σύζευξή τους με το τοπικό πανεπιστήμιο κατά το γαλλικό παράδειγμα, αλλά και κατά το παράδειγμα της πολύ καλής συνεργασίας του ΙΤΕ με τα πανεπιστήμια της Κρήτης. Η σύζευξη πανεπιστημίων – ΕΚ ανά περιφέρεια σηματοδοτεί την απρόσκοπτη κινητικότητα μεταξύ των δύο δομών (π.χ. ερευνητές διδάσκουν στα πανεπιστήμια, πανεπιστημιακοί εργάζονται για ένα διάστημα σε ΕΚ).

ⁿ Γενναία προκήρυξη νέων θέσεων εργασίας στα πανεπιστήμια και ΕΚ για να αντιμετωπιστεί η υποστελέχωσή τους και για να ανακοπεί το brain drain.

ⁿ Οι δράσεις μεταφοράς τεχνολογίας και αξιοποίησης της πνευματικής ιδιοκτησίας των πανεπιστημίων πρέπει να ενισχυθούν από την πολιτεία με απώτερο στόχο την ανάδειξη της καινοτόμου επιχειρηματικότητας εντός της χώρας με κύριους ωφελούμενους τους νέους επιστήμονες.

Ο Αντώνης Μπόγρης είναι καθηγητής Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, μέλος think tank ΣΥΡΙΖΑ.