«Ομορφη και παράξενη πατρίδα»

Οι εορτασμοί για τα διακόσια χρόνια από το 1821 ολοκληρώθηκαν όπως έζησαν. Μέσα στη γενική αδιαφορία και χωρίς εκπλήξεις.

Για την ακρίβεια, χωρίς καμία έκπληξη.

Ευτυχώς που γράφτηκαν πέντε-έξι καλά βιβλία για να δικαιολογήσουν την επέτειο. Μπίτον, Μαζάουερ, Μαργαρίτης, Πιζάνιας, Κακούρη, Χατζής και συγγνώμη αν προσπερνάω κάποιους.

Φυσικά υπάρχουν ελαφρυντικά. Ο κορωνοϊός.

Το 1921 για τα εκατό χρόνια της Επανάστασης πολεμούσαμε στο Αφιόν Καραχισάρ. Το 2021 τα διακόσια χρόνια μάς βρήκαν στις ΜΕΘ. Τι να γιορτάσεις και πώς να το γιορτάσεις; Να ντύσεις τη Γιάννα νοσηλεύτρια;

Αλλά έτσι έχουν τα πράγματα. Τα πρώτα διακόσια χρόνια είναι τα δύσκολα. Μετά χαλαρώνεις.

Τα ελαφρυντικά όμως δεν τα δικαιολογούν όλα. Οι εορτασμοί έπεσαν πρώτα θύμα του εαυτού τους. Κανείς δεν ήξερε από την αρχή τι γιορτάζαμε και κυρίως τι θέλαμε να γιορτάσουμε. Πίσω από τα «Διακόσια Χρόνια» δεν υπήρχε τίποτα πέρα από ένα μέτρημα.

Κι ο λόγος είναι απλός. Επειδή για διακόσια ολόκληρα χρόνια δεν έχουμε καταφέρει να συμφωνήσουμε τι συνέβη πριν από διακόσια χρόνια. Κι ούτε θα συμφωνήσουμε τώρα.

Αλλοι θεωρούν ότι το 1821 γεννήθηκε ένα έθνος από το τίποτα και το πουθενά, λες και τα έθνη προκύπτουν από κλήρωση.

Αλλοι πιστεύουν ότι το έθνος υπήρχε πάντοτε κοιμώμενο κι απλώς το ανακαλύψαμε αναλλοίωτο στη μέσα τσέπη της καρδιάς.

Αλλοι στραβοκοιτούν στην αρχαία Ελλάδα ή το Βυζάντιο για να δικαιολογήσουν την έπαρση που νομίζουν ότι δικαιούνται.

Κι άλλοι κοροϊδεύονται ότι η Επανάσταση έγινε ώστε κάποια στιγμή να ακολουθήσουν το «ΕΑΜ-ΕΛΑΣ-Πολυτεχνείο».

Ολα αυτά και πολλά άλλα συνυπάρχουν στην αντιφατική ανάγνωση ενός αντιφατικού γεγονότος, όπως είναι όλες οι επαναστάσεις και η κάθε επανάσταση ξεχωριστά.

Τι να γιορτάσουμε, λοιπόν; Κάποιο υποτιθέμενο πραγματικό 1821 ή ένα μυθικό υποτιθέμενο 1821 που κατασκευάστηκε στη συνέχεια;

Τους πατριώτες προεστούς του Μοριά ή τους υστερόβουλους κοτζαμπάσηδες; Τους ήρωες αρματολούς της Ρούμελης ή τους οπλαρχηγούς που έκαναν τρία, τέσσερα χρόνια να αποφασίσουν με ποιανού το μέρος είναι;

Τα παλικάρια ή τους πλιατσικολόγους; Τους εθελοντές ή τους τυχοδιώκτες; Τους πυρπολητές ή τους πειρατές; Τους πολεμιστές ή τους ληστές; Τους γενναίους ή τους καβγατζήδες;

Εγώ φυσικά λέω όλους. Διότι το 1821 ήταν όλα αυτά και πολλά άλλα. Και γι’ αυτό όταν το ανακαλούμε, το ανακαλούμε χωρίς κενά και απουσίες. Στοιχειώδες.

Αλλά τίποτα από αυτά δεν γιορτάσαμε τη χρονιά που μας πέρασε. Τα διακόσια χρόνια δεν έγιναν λαϊκό γεγονός, ούτε ακαδημαϊκός σταθμός, ούτε εθνική βεγγέρα, ούτε έπαρση, ούτε φρόνημα, ούτε ρίγος.

Δεν άκουσα κάτι που δεν είχα ξανακούσει, ούτε βρήκα κάτι να με συγκινήσει. Καμία εκδήλωση δεν εντυπώθηκε στη μνήμη μου – ίσως δυο, τρεις ωραίες εκθέσεις.

Πώς θα μπορούσε όμως να συμβεί αλλιώς; Διότι η αλήθεια είναι ότι ακόμη και σήμερα το 1821 δεν αποτελεί ένα κοινό κι ενιαίο αφήγημα. Ή, για να είμαι πιο ακριβής, το κοινό κι ενιαίο αφήγημα μπάζει από παντού.

Καλώς ή κακώς. Δικαίως ή αδίκως.

Αλλά εμένα δεν με συνεπαίρνει μια πολυτραγουδισμένη ιστορία ή έστω με συνεπαίρνει δευτερευόντως. Με νοιάζει όμως το αφήγημα. Διότι πάνω στα αφηγήματα οικοδομούνται τα έθνη.

Και, συγχωρέστε με για τη φιλοδοξία, το πρόβλημά μου δεν είναι οι εορτασμοί του 2021 που πέρασαν. Είναι εκείνοι του 2121 που θα έλθουν όταν ελπίζω ότι σε τούτη τη γωνιά της Ευρώπης ο ίδιος λαός θα συνεχίζει να θυμάται και να τιμά τα ίδια πράγματα. Ή περίπου τα ίδια.

Αυτή η προοπτική έλειψε παντελώς από τους «κορωνοϊόπληκτους» κι ανέμπνευστους εορτασμούς της χρονιάς που πέρασε. Ενδεχομένως φταίει η συγκυρία. Αλλά τα έθνη συνομιλούν με την Ιστορία τους, όχι με το ιατρικό δελτίο.

Κι αν θέλετε να κοιτάξουμε πίσω για να δούμε μπροστά θα σας πω ότι ανεξάρτητα πώς καταλαβαίνει ο καθένας το 1821, το βέβαιο είναι πως έκτοτε πέρασαν δυο αιώνες.

Δυο αιώνες με πολλά στραβά κι ωραία καμώματα αλλά συνολικά με ένα εθνικό success story που δεκάδες χώρες στον πλανήτη έχουν κάθε λόγο να ζηλεύουν. Ενα «γαμώ το success story»!

Διότι δεν θα πρέπει να ξεχνούμε πως μέσα σε αυτούς τους δύο αιώνες μια δράκα αμόρφωτων κι άξεστων κατσαπλιάδων ή «ληστών των ορέων», μια χώρα που δεν είχε ούτε μια πόλη της προκοπής, ένα ανοικονόμητο και λερό συνονθύλευμα, έφτιαξε κράτος και πλούτο και πολιτεία και υπερηφάνεια και φρόνημα. Μπήκε στην Ιστορία κι από τη μεγάλη πόρτα.

Εξελίχθηκε σε μια σύγχρονη ευρωπαϊκή δημοκρατία.

Ακόμη κι οι εμφύλιοι καβγάδες μας (δόξα τω Θεώ, αυτό το κουσούρι δεν το χάσαμε!) εκδηλώνονται μέσα σε κάποιας μορφής σύστημα κοινών αξιών. Κι ένας Πολάκης είναι Πολάκης επειδή αυτό ακριβώς το σύστημα αποστρέφεται και τον αποστρέφεται.

Είμαι βέβαιος πως κανείς από τους πρωταγωνιστές του 1821 δεν είχε ποτέ διανοηθεί τη συνέχεια της υπόθεσης.

Πώς λοιπόν να το γιορτάσεις αυτό; Δεν είναι εύκολο.

Δεν ήταν μια επανάσταση που άλλαξε την ανθρωπότητα, όπως η γαλλική. Δεν ήταν η επανάσταση που έφτιαξε μια μεγάλη δύναμη, όπως η αγγλική ή η αμερικανική. Δεν ήταν έστω η Επανάσταση που δρομολόγησε μια τραγωδία, όπως η ρωσική.

Δεν ήταν καν η ανεξαρτησία που κατέκτησαν την ίδια περίπου περίοδο οι χώρες της Λατινικής Αμερικής. Δεν γίναμε Βολιβία, ούτε Εκουαδόρ.

Ενα ρεμπελιό κάναμε πριν από διακόσια χρόνια. Και μας έλαχε μια «όμορφη και παράξενη πατρίδα».