Ενας φαύλος κύκλος {LF}αβεβαιότητας

Τον Δεκέμβριο του 2020 προβλέψαμε με ακρίβεια την ενίσχυση των τάσεων κρίσης και αποσταθεροποίησης στην περιοχή λόγω της αδυναμίας της ΕΕ να προσφέρει εγγυήσεις για μια ασφαλή ευρωπαϊκή πορεία, όσο και λόγω έλλειψης δυναμικής διπλωματικής παρέμβασης από την Ουάσιγκτον.

Και τη νέα χρονιά αναμένουμε ότι η περιοχή θα παραμείνει σε φαύλο κύκλο αστάθειας και αβεβαιότητας λόγω εθνοτικών διενέξεων, οικονομικών δυσχερειών, διαφθοράς και έλλειψης πολιτικής προοπτικής, ενώ οι Δυτικοί δεν μπορούν να διαμορφώσουν μια στρατηγική εξόδου από την κρίση. Η επιρροή Ρωσίας, Κίνας και Τουρκίας θα συνεχίσει να αυξάνεται, ενώ οι ηγεμονικές βλέψεις περιφερειακών δρώντων, όπως Σερβία, Ουγγαρία και Βουλγαρία, θα συνεχίσουν να ενισχύονται.

Στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, η πολυεπίπεδη κρίση και ο αποσχιστικός εθνικισμός των Σερβοβοσνίων κλιμακώνονται επικίνδυνα. Ο Μίλοραντ Ντόντικ προωθεί την αποχώρηση των Σέρβων από τους κρατικούς θεσμούς. Στόχος του είναι η πλήρης θεσμική και πολιτική αυτονόμηση της Σερβικής Δημοκρατίας και η δημιουργία σερβικού στρατού, ώστε, όταν το επιτρέψουν οι συνθήκες, να προχωρήσουν οι σερβικές περιοχές σε απόσχιση. Παρόμοια πολιτική στη δεκαετία του 1990 οδήγησε σε πόλεμο με εκατόμβες νεκρών και εκατομμύρια πρόσφυγες. Αναμενόμενη, επομένως, η δραματική προειδοποίηση του ύπατου εκπροσώπου της διεθνούς κοινότητας ότι η χώρα αντιμετωπίζει άμεσο κίνδυνο διάλυσης, αλλά και η επιστροφή της χώρας στην προσοχή των διεθνών ΜΜΕ. Στην αδυναμία των Δυτικών να βρουν λύσεις για την εθνοτική συμφιλίωση και ένα λειτουργικό σχήμα διακυβέρνησης έχει προστεθεί τα τελευταία χρόνια η στήριξη της Ρωσίας στις κινήσεις της σερβοβοσνιακής ηγεσίας. Οι επόμενοι μήνες είναι κρίσιμοι, καθώς θα πρέπει να αποτραπούν τα χειρότερα στο μέτωπο των Σερβοβοσνίων και να βρεθεί λύση στο δυσεπίλυτο πρόβλημα της μεταρρύθμισης του εκλογικού συστήματος ενόψει εθνικών εκλογών.

Στο Κόσοβο, με αποχώρηση από τους κρατικούς θεσμούς απειλεί το κόμμα των Σέρβων, ενώ πρόσφατα απειλήθηκε διασυνοριακή διένεξη με αφορμή τις πινακίδες κυκλοφορίας, κρίση στην οποία η Σερβία απάντησε με κινητοποίηση στρατιωτικών δυνάμεων. Το πολιτικό κλίμα δεν επιτρέπει αισιοδοξία για την επανέναρξη συνομιλιών μεταξύ Βελιγραδίου και Πρίστινας με σκοπό την οριστική διευθέτηση του ζητήματος. Ο «τετραγωνισμός του κύκλου», δηλαδή μια συμφωνία που θα οδηγεί σε αποδοχή από τη Σερβία της ανεξαρτησίας του Κοσόβου, με ανταλλάγματα προς τη σερβική πλευρά που δεν θα υπονομεύουν τη μελλοντική σταθερότητα της χώρας (π.χ. όπως η δημιουργία μιας σερβικής οντότητας όπως στη Βοσνία), φαίνεται προς ώρας μάλλον απίθανος. Αλλωστε ούτε οι Δυτικοί έχουν ιδέες για το πώς μπορεί αυτό να επιτευχθεί. Το τρίγωνο αποσταθεροποιητικής επιρροής της Σερβίας συμπληρώνει το Μαυροβούνιο, όπου τους προηγούμενους μήνες οι εντάσεις μεταξύ φιλοδυτικών και φιλοσερβικών δυνάμεων αυξήθηκαν κατακόρυφα, ενώ ο μετριοπαθώς φιλοσέρβος πρωθυπουργός, Κριβοκάπιτς, ισορροπεί δύσκολα μεταξύ των αντίρροπων δυνάμεων στον κυβερνητικό συνασπισμό και τη μαυροβουνιακή κοινωνία.

Στη Σερβία, η απόλυτη πολιτική κυριαρχία του προέδρου Βούτσιτς έχει εδραιωθεί. Η δημοκρατικοί θεσμοί βρίσκονται σε διαρκή υποχώρηση, ενώ πραγματική αντιπολίτευση ασκεί ουσιαστικά μόνο η νεολαία, μέσω κινητοποιήσεων, όπως οι πρόσφατες μαζικές περιβαλλοντικές διαδηλώσεις. Η εθνικιστική ρητορική οξύνεται, ενώ το Βελιγράδι έχει επιδοθεί σε μια κούρσα εξοπλισμών που ανησυχεί τις γειτονικές χώρες. Ο πρόεδρος Βούτσιτς, εκμεταλλευόμενος το κενό ευρωπαϊκής προοπτικής της περιοχής, έχει επιδοθεί σε μια επιτυχημένη καμπάνια ενίσχυσης της περιφερειακής επιρρροής της Σερβίας, χρησιμοποιώντας επιδέξια την υποστήριξη Ρωσίας και Κίνας, και συντονιζόμενος κατά περίπτωση με περιφερειακές δυνάμεις αμφισβήτησης του φιλελεύθερου μοντέλου δημοκρατίας, Ουγγαρία και Τουρκία.

Στη Βόρεια Μακεδονία, η βαθιά απογοήτευση από τη μη έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων, αλλά και οι μεγάλες αποτυχίες στο εσωτερικό, επέφεραν, όπως είχαμε ορθώς προβλέψει, σοβαρότατο πλήγμα στην κυβέρνηση Ζάεφ. Η πρόσφατη κρίση επιλύθηκε προς ώρας με τον σχηματισμό νέας κυβέρνησης υπό το SDSM, όμως η απογοήτευση είναι διάχυτη. Αναμένεται να ενταθεί, διότι η Βουλγαρία, που έχει μπλοκάρει την ευρωπαϊκή πορεία των Σκοπίων, απαιτεί παραχωρήσεις, που αγγίζουν υπαρξιακά ταυτοτικά ζητήματα της Βόρειας Μακεδονίας. Στη Σόφια, μετά από συνεχείς εκλογικές αναμετρήσεις, σχηματίστηκε νέα μεταρρυθμιστική κυβέρνηση, αλλά ο συμβιβασμός με τα Σκόπια θα είναι δύσκολος. Είναι πιθανό η Βόρεια Μακεδονία να παραμείνει και το 2022 εκτός διαπραγματεύσεων με την ΕΕ, το οποίο πιθανότατα θα οδηγήσει στην κατάρρευση των σοσιαλιστών και την επιστροφή του εθνικιστικού VMRO-DPMNE, με αρνητικές συνέπειες για την Ελλάδα.

Στην Αλβανία, η πολιτική κυριαρχία του πρωθυπουργού Ράμα θα συνεχιστεί, καθώς το Δημοκρατικό Κόμμα της αντιπολίτευσης έχει περιέλθει σε βαθιά κρίση, με τον πρώην ηγέτη της, Μπερίσα, να επιχειρεί δυναμική πολιτική επιστροφή. Απέναντί του έχει την αμερικανική διπλωματία που τον έχει τοποθετήσει σε λίστα κυρώσεων λόγω διαφθοράς. Η μεταρρυθμιστική διάθεση του Ράμα υποχωρεί συνεχώς λόγω έλλειψης αξιόπιστης αντιπολίτευσης και, κυρίως, λόγω μη έναρξης ενταξιακών διαπραγματεύσεων.

Σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΕ θα συνεχίσει να χάνει διαρκώς τη «γοητεία» που κάποτε ασκούσε στους λαούς των Δυτικών Βαλκανίων. Η περιοχή σταδιακά «αποσυντονίζεται» από τις ευρωπαϊκές μεταρρυθμίσεις και διερευνά εναλλακτικές «γεωπολιτικές επιλογές», ενώ τα δυναμικά στρώματα στρέφονται προς τη μετανάστευση. Η Γαλλία, που φέρει μέρος της ευθύνης για τη σοβαρή αποδυνάμωση της ευρωπαϊκής προοπτικής της περιοχής, αναλαμβάνει την προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ λίγο πριν από τις κρίσιμες γαλλικές προεδρικές εκλογές. Ο πρόεδρος Μακρόν ανακοίνωσε Σύνοδο για τα Δυτικά Βαλκάνια το καλοκαίρι, αλλά είναι αμφίβολο αν θα αποδεχθεί την αναγκαιότητα αναζωογόνησης της πολιτικής διεύρυνσης. Η νέα κυβέρνηση στο Βερολίνο θέλει να συνεχίσει τη θετική «πολιτική παρακαταθήκη» της Μέρκελ, αλλά είναι αμφίβολο αν έχει τις ιδέες και τα εργαλεία για να προωθήσει την επίλυση, για παράδειγμα, του προβλήματος μεταξύ Σόφιας – Σκοπίων. Από την Ευρώπη και την Ουάσιγκτον ακούγονται τα σωστά πολιτικά μηνύματα, αλλά είναι αμφίβολο αν υπάρχει το όραμα και η διάθεση για ισχυρές κινήσεις αντιστροφής του αρνητικού κλίματος στα Δυτικά Βαλκάνια.

Ο Ιωάννης Αρμακόλας είναι επίκουρος καθηγητής Συγκριτικής Πολιτικής στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, στο Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και κύριος ερευνητής, επικεφαλής Προγράμματος Νοτιοανατολικής Ευρώπης στο ΕΛΙΑΜΕΠ.