Με το βλέμμα στραμμένο προς την Αγκυρα

Στο αντίστοιχο περσινό αφιέρωμα όπου φιλοξενήθηκαν οι προβλέψεις μας για το επερχόμενο 2021 προειδοποιούσαμε ότι για το εξαιρετικά ασταθές περιβάλλον της Μεσογείου οι «πολυ-κρίσεις», δηλαδή η ταυτόχρονη ανάπτυξη παραδοσιακών και σύγχρονων απειλών και προκλήσεων, θα αποτελούσαν τη «νέα κανονικότητα». Σημειώναμε επίσης ότι η Ελλάδα επιβάλλεται να επαγρυπνεί και να προετοιμάζεται θεσμικά καθώς υφίσταται πληθώρα τρόπων σύνδεσης της αναθεωρητικής συμπεριφοράς της Τουρκίας με άλλες δυνητικές απειλές ή/και νέες «τρωτότητες» για την ασφάλεια της Ελλάδας, όπως το διεθνικό οργανωμένο έγκλημα, η διεθνής τρομοκρατία, η ανεξέλεγκτη μαζική παράτυπη μετανάστευση, οι «κυβερνο-απειλές» και κυρίως τα περιβαλλοντικά προβλήματα και οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής ή ακριβέστερα της «κλιματικής κρίσης».

Δυστυχώς η πρόβλεψή μας για την εμφάνιση νέου τύπου «πολυ-κρίσεων» που θα κληθεί να αντιμετωπίσει η Ελλάδα εντός του 2021 επαληθεύτηκε. Τους καλοκαιρινούς μήνες η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με την ανάγκη παράλληλης διαχείρισης της πανδημικής κρίσης και σειράς καταστροφικών πυρκαγιών σε πολλά σημεία της επικράτειας, κυρίως όμως στην Αττική και την Εύβοια. Αν και δεν υπήρξε απώλεια ανθρώπινης ζωής η χώρα δεν κατάφερε να διαχειριστεί με επάρκεια και αποτελεσματικότητα τη συγκεκριμένη «πολυ-κρίση» με αποτέλεσμα να βρεθεί στην κορυφή (σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για Δασικές Πυρκαγιές) του καταλόγου των 15 χωρών της Μεσογείου από πλευράς καμένης έκτασης ανά δασική πυρκαγιά. Η σύσταση του υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας την επαύριον των καταστροφικών πυρκαγιών (9 Σεπτεμβρίου 2021) επιχείρησε να αντιμετωπίσει το υφιστάμενο θεσμικό έλλειμα στον συγκεκριμένο τομέα, αλλά εξακολουθεί να αποτελεί «εμβαλωματική λύση» σε σχέση με τις ρηξικέλευθες θεσμικές μεταρρυθμίσεις στις οποίες πρέπει να προχωρήσει η χώρα προκειμένου να μετεξελιχθεί σε ένα «Σύγχρονο Κράτος Εθνικής Ασφάλειας».

Η γειτονική Τουρκία θα παραμείνει και στη νέα χρονιά η σημαντικότερη απειλή για την ασφάλεια της Ελλάδας. Ας έχουμε υπόψη μας ότι οι εσωτερικές και εξωτερικές πιέσεις που δέχεται το «καθεστώς του ενός ανδρός» στην Τουρκία – και οι οποίες αναμένεται να συνεχιστούν εντεινόμενες στη νέα χρονιά – δεν συνεπάγονται απαραίτητα την αναδίπλωση της στάσης του προέδρου Ερντογάν έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών ή/και της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Ούτε και την αναγκαστική υιοθέτηση μιας λιγότερο επιθετικής ή/και διαλλακτικότερης στάσης στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, έναντι της Ελλάδας ή πολύ περισσότερο έναντι της Κύπρου. Για τους λόγους αυτούς, παρότι η χρονιά κλείνει με μικρότερη και ελεγχόμενη ένταση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, η χρονιά που έρχεται κάθε άλλο παρά εξασφαλίζει την επιστροφή της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης στην ιδιαίτερη κανονικότητα μιας «συγκρουσιακής ομαλότητας».

Τη διατήρηση της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης σε σχετικά χαμηλά επίπεδα έντασης διευκόλυνε βεβαίως η επανέναρξη τον Ιανουάριο 2021 των «διερευνητικών επαφών» μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας – οι οποίες είχαν διακοπεί το 2016 – με στόχο την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών τους. Η επανέναρξη αυτή κατέστη δυνατή μετά την «αποσύνδεση» του Κυπριακού προβλήματος από την ελληνοτουρκική αντιπαράθεση επιτρέποντας στην ελληνική κυβέρνηση – σε συμφωνία με την Κυπριακή Δημοκρατία – να ξεκινήσει τις διερευνητικές επαφές με την Τουρκία ανεξαρτήτως της επίλυσης του κυπριακού προβλήματος. Θα συνεχίσει η «αποσύνδεση» αυτή να αποτελεί μέρος της ελληνικής στρατηγικής «εσωτερικής» και «εξωτερικής εξισορρόπησης» της Τουρκίας; Ακόμα περισσότερο, με ποιον τρόπο ο σταθερός προσανατολισμός της Ελλάδας για τη σύμπηξη στρατηγικών συμμαχιών τόσο με περιφερειακούς παίκτες στην Ανατολική Μεσόγειο όσο και με σημαντικούς εξωτερικούς παίκτες, όπως η Γαλλία και οι Ηνωμένες Πολιτείες, μπορούν να λειτουργήσουν ενισχυτικά στην προσπάθειά της να παίξει τον ρόλο του «γεφυροποιού» μεταξύ Ρωσίας και ΕΕ ή/και να προωθήσει την υπόθεση της «στρατηγικής αυτονομίας» της ΕΕ, για την οποία η Ελλάδα έχει για ευνόητους λόγους ειδικό ενδιαφέρον; Με ποιον τρόπο η νέα γερμανική κυβέρνηση συνασπισμού μπορεί να λειτουργήσει ενισχυτικά στην ελληνική στρατηγική εξισορρόπησης της Τουρκίας, αλλά και στη συνολικότερη «ευρωπαϊκή» διαχείριση της μεταναστευτικής πρόκλησης που μπορεί να καταστεί και πάλι κεντρικής σημασίας πρόβλημα για την ελληνική ασφάλεια;

Στη χρονιά που έρχεται η ενίσχυση της ελληνικής ασφάλειας συνδέεται με την ανάληψη πρωτοβουλιών από τη χώρα μας με στόχο τη συνδιαμόρφωση των πολιτικών της ΕΕ σε σχέση με δύο κεντρικής σημασίας απειλές ή/και προκλήσεις για τις οποίες η ΕΕ εξακολουθεί να μη διαθέτει σαφή στρατηγική: την αντιμετώπιση της Τουρκίας και τη διαχείριση της μεταναστευτικής πρόκλησης. Για το πρώτο ζήτημα οι πρωτοβουλίες της Ελλάδας μπορούν να συνδεθούν με την πρόταση του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου για την διενέργεια «Πολυμερούς Διάσκεψης για τη Μεσόγειο» με αντικείμενο την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών και να αφορούν στη διαμόρφωση της ατζέντας και των όρων της διάσκεψης. Οσον αφορά στο δεύτερο ζήτημα, έξι χρόνια μετά το τραγικό annus horribilis, η Τουρκία εξακολουθεί να κρατά «τα κλειδιά» της διαχείρισης της μεταναστευτικής πρόκλησης ενώ η «κοινή μεταναστευτική πολιτική» της ΕΕ εξαντλείται στην προστασία των εξωτερικών της συνόρων υπό νέους αυστηρότερους όρους. Είναι σε αυτή τη συγκυρία που η ανάληψη πρωτοβουλίας από την Ελλάδα εκ μέρους των «κρατών πρώτης γραμμής» του ευρωπαϊκού νότου – που εξακολουθούν και θα συνεχίσουν να επωμίζονται το κύριο βάρος αντιμετώπισης της μεταναστευτικής πρόκλησης – μπορεί να μετατρέψει τη «μεσογειακή συνιστώσα» της ΕΕ σε διαμορφωτή μιας «ευρωπαϊκή ατζέντας» διαχείρισης του Μεταναστευτικού που δεν θα βλέπει τα μεσογειακά κράτη – μέλη της ΕΕ ως την «ασπίδα» της Ευρώπης και δεν θα περιορίζεται στην οικονομική ή/και σε εξοπλισμό υποστήριξής τους.

Ο Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Σπουδών Ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και επικεφαλής του Προγράμματος Ασφάλειας στο ΕΛΙΑΜΕΠ