2021: έτος αποδόμησης του κράτους δικαίου στη Μεγάλη Βρετανία

Επιχειρώντας έναν πρόχειρο απολογισμό της χρονιάς που μόλις ολοκληρώνεται στη Μεγάλη Βρετανία, παρατηρούμε αμήχανα δριμεία απόκλιση από τον απαιτούμενο πολιτικό και νομικό ορθολογισμό, τις αρχές του κράτους δικαίου και τις συνθήκες της φιλελεύθερης δημοκρατίας τις οποίες θα πρέπει να εγγυώνται σύγχρονα ευρωπαϊκά κράτη. Πρόκειται βέβαια για απόκλιση για την οποία ακαδημαϊκοί και πολιτικοί αναλυτές είχαμε ρητά προειδοποιήσει και τις συνέπειες της οποίας είχαμε περιγράψει με μελανά χρώματα, αυτές οι αναλύσεις, όμως, με προφανή σκοπό παραπληροφόρησης, αποκρούστηκαν, ακόμη και από κορυφαία στελέχη του κυβερνώντος κόμματος, ως «σχέδιο εκφοβισμού» των πολιτών (project fear)· «οι πολίτες αυτής της χώρας κουράστηκαν πλέον με τις απόψεις των ειδικών», διακήρυσσε ο ίδιος ο υπουργός Δικαιοσύνης (Lord Chancellor) Μάικλ Γκόουβ, λίγες μόλις εβδομάδες πριν από το δημοψήφισμα της 23^ης Ιουνίου 2016.

Χρονικά και σημειολογικά, το Brexit, από την τυπική θέση σε εφαρμογή του οποίου κλείνουμε επίσης ένα έτος, αποτελεί την κύρια παθογόνο αιτία των ανωτέρω. «Αυτή είναι μια υπέροχη στιγμή για τη χώρα μας, έχουμε την ελευθερία μας στα χέρια μας και επαφίεται σε εμάς να την εκμεταλλευθούμε στον μέγιστο βαθμό», ήταν το μήνυμα του πρωθυπουργού Μπόρις Τζόνσον στον βρετανικό λαό την παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 2021. Εναν χρόνο αργότερα, «είναι ξεκάθαρο», ανέφερε η «Γκάρντιαν» (την ημέρα των Χριστουγέννων) «ότι το Brexit, σε ένα αρχικό στάδιο τουλάχιστον, μας έχει κάνει πιο φτωχούς», επισημαίνοντας, μεταξύ άλλων, ότι οι εξαγωγές εμπορευμάτων έχουν μειωθεί 14%, και ότι, σύμφωνα με προβλέψεις του Office for Budget Responsibility, το Brexit θα οδηγήσει σε βάθος χρόνου σε απώλεια 4% του ΑΕΠ (τη στιγμή που ο αντίστοιχος αντίκτυπος της πανδημίας του κορωνοϊού αναμένεται να είναι 1,5%). Ακόμη πιο σαφή ένδειξη της κοινωνικο-οικονομικής αποσταθεροποίησης που βιώνουμε ήδη λόγω του Brexit αποτέλεσαν φυσικά οι δραματικές ελλείψεις στην αγορά εργασίας, το φθινόπωρο που μας πέρασε, με τις αλυσιδωτές αντιδράσεις αυτών να αντανακλώνται σε πρωτοφανείς ελλείψεις βασικών αγαθών στα σουπερμάρκετ και στις ουρές χιλιομέτρων που σχηματίζονταν έξω από πρατήρια καυσίμων· η αποχώρηση πάνω από 200.000 πολιτών της ΕΕ από τη Μεγάλη Βρετανία μετά το 2019 στέρησε την αγορά από ένα ζωτικό εργασιακό της κομμάτι. Παράλληλα, το πρωτόκολλο για τη Βόρεια Ιρλανδία παραμένει σημείο τριβής μεταξύ Μεγάλης Βρετανίας και ΕΕ, με την πρώτη να επιθυμεί έντονα την επαναδιαπραγμάτευση του σχετικού μέρους της συμφωνίας Εμπορίου και Συνεργασίας που είχε συνυπογράψει μόλις λίγους μήνες νωρίτερα και για την οποία έχει κατ’ επανάληψη απειλήσει να παραβιάσει μονομερώς το διεθνές δίκαιο ώστε να απαγκιστρωθεί από την εφαρμογή του.

Το Brexit αποτελεί λοιπόν σημείο εκκίνησης μιας πορείας προς την αποδόμηση θεμελιωδών αρχών του κράτους δικαίου όπως ο σεβασμός του διεθνούς δικαίου, η πολιτική φιλοσοφία, ωστόσο, που αποτέλεσε κινητήριο μοχλό του – η πρόθεση δηλαδή να γιγαντωθεί η εκτελεστική εξουσία, αποφεύγοντας τον έλεγχο των άλλων εξουσιών – ξεφεύγει από τα στενά όρια της εξόδου από την ΕΕ και σαν «πολιτικό καρκίνωμα» κάνει μεταστάσεις σε διάφορες άλλες εκφάνσεις της άσκησης κρατικής εξουσίας. Οι συχνές επιθέσεις κυβερνητικών αξιωματούχων στο Ανώτατο Δικαστήριο, για παράδειγμα, το οποίο κατηγορούν για υπέρβαση εξουσίας, με αφορμή την απόφασή του τον Σεπτέμβριο του 2019 ως προς τον παράνομο χαρακτήρα της αναστολής της λειτουργίας της Βουλής για να εξυπηρετηθούν τα σχέδια του Μπόρις Τζόνσον για το Brexit, φαίνεται να έχουν ήδη οδηγήσει τον τελευταίο σε συντηρητική στροφή ως προς τη δυνατότητα ελέγχου πράξεων της εκτελεστικής εξουσίας. Στο ίδιο αποτέλεσμα αποσκοπούν νομοσχέδια τα οποία εξετάζονται αυτή τη στιγμή στο Κοινοβούλιο, είτε αυτά αφορούν πράξεις της βρετανικής ακτοφυλακής στο στενό της Μάγχης, με την υπουργό Εσωτερικών Πρίτι Πατέλ να επιθυμεί μάλιστα να νομιμοποιήσει την παράνομη – με βάση το διεθνές δίκαιο – πρακτική των επαναπροωθήσεων προσφύγων (pushbacks) (φτάνοντας μάλιστα στο σημείο να πλέξει το εγκώμιο της Ελλάδος, για την υιοθέτηση, όπως ισχυρίζεται, αυτής της πρακτικής – επιβάλλεται, να προσθέσουμε εδώ, να μη μείνουν χωρίς απάντηση από την ελληνική κυβέρνηση τέτοιοι ισχυρισμοί στο μέλλον), είτε αυτά αφορούν τη δυνατότητα αφαίρεσης της βρετανικής ιθαγένειας, χωρίς καμία ενημέρωση του θιγόμενου προσώπου, για λόγους εθνικής ασφάλειας, είτε, τέλος, αυτά αφορούν το δικαίωμα του συνέρχεσθαι· οι αλλαγές που προωθεί η κυβέρνηση ως προς το τελευταίο απειλούν να κάνουν τη Βρετανία να μοιάζει περισσότερο με «τη Ρωσία του Πούτιν», ανέφερε χαρακτηριστικά ο πρώην υπουργός Εσωτερικών, Ντέιβιντ Μπλάνκετ.

Η σαφώς εκπεφρασμένη βούληση της βρετανικής κυβέρνησης να αποδυναμώσει την ισχύ της ίδιας της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στη Μεγάλη Βρετανία, επίσημα διακηρυχθείσα από τον υπουργό Δικαιοσύνης Ντόμινικ Ράαμπ λίγες μόλις ημέρες μετά την παγκόσμια ημέρα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (10 Δεκεμβρίου), διαγράφει με τρόπο που δεν επιδέχεται ερώτημα το ευρύτερο ιδεολογικό πλαίσιο – ανελευθερίας και πορείας προς έναν λαϊκιστικό αυταρχισμό – μέσα στο οποίο δυστυχώς κινήθηκε η Μεγάλη Βρετανία το 2021.

Ο καθηγητής ∆ημήτρης Γιαννουλόπουλος είναι διευθυντής της Νομικής Σχολής Goldsmiths στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου και ιδρυτής της ακαδημαϊκής δεξαμενής σκέψης Britain in Europe