«Η γρήγορη αλλαγή, είναι μια αυταπάτη»

Στα τέλη του 1991, τα ψυγεία στα σπίτια πολλών Μοσχοβιτών ήταν άδεια και οι ουρές σε όποια μπακάλικα είχαν κάτι να πουλήσουν με δελτίο ατελείωτες, αλλά στην ατμόσφαιρα υπήρχε μια έξαψη. Οπως λέει χαρακτηριστικά στη γαλλική Libération ο ρώσος πολιτολόγος Αντρέι Κολέσνικοφ, νεαρός δημοσιογράφος τότε, «ήταν μια εποχή ελευθερίας, ζούσαμε, αναπνέαμε. Χάους επίσης, για κάποιους, προφανώς. Ηταν αναπόφευκτο, περνούσαμε πραγματικά από μία διάσταση σε μία άλλη». Σήμερα, τα σουπερμάρκετ στη Μόσχα ξεχειλίζουν από προϊόντα – ξέφυγε όμως πραγματικά η Ρωσία από τον κομμουνισμό; Κατάφερε να αναγεννηθεί, να ξεφορτωθεί τους σοβιετικούς της δαίμονες; Τριάντα χρόνια μετά το τέλος της ΕΣΣΔ, η χώρα που ήταν ταυτόχρονα κέντρο και κορυφή της μοιάζει καταδικασμένη να αναπαράγει εσαεί τις δυναμικές και τις μεγάλες (αν)ισορροπίες της αυτοκρατορίας που αγαπά όλο και περισσότερο να νοσταλγεί.

Η πρωτεύουσα, η Μόσχα, συνεχίζει να συγκεντρώνει, περισσότερο από ποτέ, την εξουσία και τα πλούτη, ενώ η κατακόρυφη εξουσία που έχει εγκαθιδρύσει ο Βλαντίμιρ Πούτιν, γέννημα θρέμμα και ο ίδιος της KGB, είναι μία παραμορφωμένη εικόνα του σοβιετικού Πολίτμπιρο. Το πέρασμα, βέβαια, στην οικονομία της αγοράς εκτίναξε τη χώρα μέσα στην παγκοσμιοποίηση, επιτρέποντας στον λαό να κατέχει και να επιχειρεί (περισσότερο ή λιγότερο) ελεύθερα, όμως η παρεμβατική και συγκεντρωτική κουλτούρα που κληρονομήθηκε από τον σταλινικό απολυταρχισμό γέννησε έναν «κρατικό καπιταλισμό» στην αποκλειστική υπηρεσία της εξουσίας, διεφθαρμένο και ανισότιμο.

Επιπλέον, το ρωσικό κράτος δεν έπαψε να πριμοδοτεί τη μανιώδη ανάπτυξη του στρατιωτικο-βιομηχανικού συμπλέγματος, της ίδιας αυτής ανισορροπίας που είχε βυθίσει την ΕΣΣΔ στον οικονομικό μαρασμό. Πεπεισμένο πως είναι ένα πολιορκούμενο φρούριο, αλλά και μία μεγάλη δύναμη, το Κρεμλίνο εννοεί να προστατεύσει τα σύνορά του μέσω ενός φοβερού στρατού και όπλων υψηλής τεχνολογίας απέναντι σε μία Δύση την οποία ποτέ δεν έπαψε να θεωρεί ως υπαρξιακό εχθρό, ως απειλή για τα σύνορά του – αυτή η «παρακμιακή» και ηθικολόγος Δύση που παρεμβαίνει στις εσωτερικές του υποθέσεις, χρηματοδοτώντας αναρίθμητους «πράκτορες»… Η διπλωματία επιρροής που ασκεί το Κρεμλίνο στο «εγγύς εξωτερικό» του, με ολοένα και θρασύτερο τρόπο, περιφρονώντας το διεθνές δίκαιο, θα μπορούσε κάλλιστα να χαρακτηριστεί ιμπεριαλιστικού τύπου. Τέλος, και πρωτίστως, ενώ οι μυστικές υπηρεσίες κυριάρχησαν στον σοβιετικό αιώνα, πλοκάμια μιας πολιτικής εξουσίας στην οποία ωστόσο υποτάσσονταν, στη Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν έχουν γίνει η πεμπτουσία της εξουσίας. Η ίδια η εξουσία.

Το τέλος της ΕΣΣΔ, «η μεγαλύτερη γεωπολιτική καταστροφή του 20ού αιώνα», σύμφωνα με τον ίδιο τον ρώσο πρόεδρο, βιώθηκε από ένα μεγάλο κομμάτι των Ρώσων ως μια υπόσχεση αλλαγής, στο εσωτερικό της χώρας και απέναντι στον έξω κόσμο. Ενας ορίζοντας ανοίγματος και απελευθέρωσης. Το τέλος μιας μακράς δικτατορίας και η πιθανότητα μιας δημοκρατικής εκμάθησης. Η κατάργηση του φόβου και η δυνατότητα, επιτέλους, να ταξιδέψει κανείς, να καταναλώσει, να αποφασίζει για τον εαυτό του. Το 1991, απελευθερώθηκε η έκφραση: ένας νόμος περί Τύπου έβαλε τέλος σε δεκαετίες λογοκρισίας και προπαγάνδας, και η κριτική της εξουσίας στην τηλεόραση και τις εφημερίδες έγινε εθνικό σπορ. Τριάντα χρόνια αργότερα, ο Πούτιν φιμώνει τα μίντια, καταδικάζει στη σιωπή τις ανεξάρτητες φωνές και εξουδετερώνει κάθε συζήτηση γύρω από το παρόν. Το 1991, απελευθερώθηκε η δημοκρατία: επήλθε πολιτικός πλουραλισμός, και το Κομμουνιστικό Κόμμα απαγορεύτηκε. Τριάντα χρόνια αργότερα, αυτοί οι ίδιοι κομμουνιστές είναι η μόνη αντιπολιτευόμενη δύναμη που επιβιώνει στο πολιτικό πεδίο, σαν την υπόσχεση μιας εφιαλτικής επανάληψης. Το 1991, απελευθερώθηκε η μνήμη: η οργάνωση Memorial, που ιδρύθηκε το 1988 από σοβιετικούς αντικαθεστωτικούς, μπορούσε επιτέλους να γράψει την ιστορία της σταλινικής καταστολής και να καταβάλει προσπάθειες για τη δικαίωση εκατομμυρίων θυμάτων. Τριάντα χρόνια αργότερα, εισαγγελείς αξιώνουν τώρα να κλείσει η Memorial επειδή παραβίασε, λέει, τον νόμο περί ξένων πρακτόρων. Την ίδια τύχη έχουν πολλές ακόμα οργανώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Δεν απομένουν πολλά πια από τις υποσχέσεις χειραφέτησης του 1991, από την ευφορία που είχε συνοδεύσει το τέλος του κομμουνιστικού καθεστώτος. «Απομακρυνθήκαμε από την απελευθέρωση που ήταν η πτώση της ΕΣΣΔ, βρισκόμαστε σήμερα στο ακριβώς αντίθετο σημείο» λέει στη Libération ο Αντρέι Κολέσνικοφ. «Δεν πρόκειται για μία απόλυτη επιστροφή στη σοβιετική πραγματικότητα, παρότι αναπαράγεται ένα κάποιο σοβιετικό αντανακλαστικό. Στην πραγματικότητα, η Ρωσία σήμερα είναι ο απολυταρχισμός, χωρίς τον μαρξισμό-λενινισμό» προσθέτει. «Θεωρούσαμε πως το απολυταρχικό καθεστώς κατέρρεε γιατί είχαν αναδυθεί νέες ανάγκες, ιδίως στους νέους» σημειώνει από την πλευρά του ο ρώσος κοινωνιολόγος Λεβ Γκούντκοφ, διευθυντής του Κέντρου Λεβάντα. «Νομίζαμε ότι αρκούσε να φύγει η γενιά που είχε γεννηθεί στην αρχή της σοβιετικής περιόδου για να καταρρεύσει το σύστημα. Αλλά η επιβίωση των θεσμών επέτρεψε την αναπαραγωγή του ανθρώπου και του συστήματος». Για τον ίδιο, ο πουτινισμός είναι στην πραγματικότητα «μία μορφή αντίδρασης στην κατάρρευση του κομμουνιστικού συστήματος, που θα διαρκέσει καιρό ακόμη. Βρισκόμαστε πάντα στο στάδιο της κατάρρευσης. Η γρήγορη αλλαγή, είναι μια αυταπάτη. Δεν είναι μια υπόθεση μερικών χρόνων, θα χρειαστούν πολλές γενιές».