Δεν υπάρχει συμπόνια χωρίς δικαιοσύνη

Ρώτησε ο Ζαρατούστρα τον τελευταίο Πάπα, που είχε πια αποσυρθεί, πώς πέθανε ο Θεός. «Είναι αλήθεια ότι τον στραγγάλισε η συμπόνια;». Κι εκείνος, αφού διηγήθηκε την εξέλιξη του Θεού, απάντησε: «Ναι, μια μέρα, έπαθε ασφυξία από υπερβολική συμπόνια». Κατόπιν τούτου, ο Ζαρατούστρα αναφωνεί: «Να φυλάγεστε από τη συμπόνια: απ’ αυτήν έρχεται ένα βαρύ σύννεφο πάνω στους ανθρώπους! Αληθινά, καταλαβαίνω τα σημάδια της κακοκαιρίας!». (Ετσι μίλησε ο Ζαρατούστρα, εκδ. Νησίδες, μτφρ. Ζήσης Σαρίκας)

Είναι σαφές, το κακό ξεκίνησε από τον Νίτσε που, αφού «σκότωσε» τον Θεό, αποφάσισε να αποδομήσει και τον χριστιανισμό, καταδικάζοντας μεταξύ άλλων τη συμπόνια με την οποία τον ταύτιζε. Πρόκειται για ένα καταθλιπτικό, αδύναμο και μεταδοτικό ένστικτο, έλεγε, που προκαλεί μελαγχολία, βάζει εμπόδια στους φυσικούς νόμους της εξέλιξης και φέρνει βάσανα στον κόσμο.

Πάνω από έναν αιώνα μετά την κυκλοφορία του «Τάδε έφη Ζαρατούστρα», η ισπανίδα συγγραφέας και λογοτεχνική κριτικός Ανα Καμπαγιέ έλεγε σε ένα συνέδριο στο Πανεπιστήμιο του Κάντιθ: «To θρησκευτικό έλεος και η λαϊκή συμπόνια δεν δείχνουν να έχουν διανοητικό βάρος στον σημερινό κόσμο, καθώς θεωρούνται αντιδραστικά και πατερναλιστικά συναισθήματα, φεουδαρχικής προέλευσης». Η συμπόνια είναι μια ύποπτη αρετή, συμπληρώνει ο φιλόσοφος Αουρέλιο Αρτέτα.

Το γεγονός ότι ειδικεύονται στη συμπόνια οι άνθρωποι της εκκλησίας, συνήθως όμως από μακριά, χωρίς να κουνάνε το δαχτυλάκι τους για να ανακουφίσουν τον πόνο των ανθρώπων που υποτίθεται ότι συμπονούν, δεν συμβάλλει στη θετική της αξιολόγηση. Στην έλλειψη σεβασμού απέναντί της συμβάλλουν όμως και τα λεξικά. Συμπονώ, γράφει το λεξικό του Τριανταφυλλίδη, σημαίνει «συναισθάνομαι τον ψυχικό ή σωματικό πόνο κάποιου και προσπαθώ να τον ανακουφίσω».  Συμπόνια, εξηγεί το λεξικό του Μπαμπινιώτη, είναι «η συναισθηματική αλληλεγγύη και συμπάθεια προς κάποιον, η συναίσθηση του πόνου του».

Αντίστοιχα είναι τα λήμματα και στο Larousse ή το λεξικό της Βασιλικής Ισπανικής Ακαδημίας. Οι ορισμοί αυτοί ενισχύουν την αίσθηση υπεροχής που έχει αυτός που συμπονά απέναντι σ’ εκείνον που υποφέρει. Η συμπόνια συνδέεται έτσι με αισθήματα εξουσίας, που οδηγούν αυτόν που την εισπράττει να λέει, δικαιολογημένα, «μη με συμπονάτε!».

Το πραγματικό νόημα της συμπόνιας, γράφει στην «El País» ο ισπανός θεολόγος και συγγραφέας Χουάν Χοσέ Ταμάγιο, είναι να μπαίνεις στη θέση αυτού που υποφέρει με μια σχέση ισότητας και ενσυναίσθησης, να θεωρείς τον πόνο του δικό σου πόνο, να τον εσωτερικεύεις, σε σημείο που να ταυτίζεσαι με αυτόν που υποφέρει, κάτι που δεν είναι εύκολο, αλλά που αξίζει να το δοκιμάσεις. Η συμπόνια προϋποθέτει να συμμετέχεις ενεργά στον πόνο του άλλου, να σκέφτεσαι και να παρατηρείς την πραγματικότητα με τα μάτια των θυμάτων, των φτωχών, και να αγωνίζεσαι εναντίον των αιτίων που τους έφεραν σε αυτή την κατάσταση.

Ετσι αντιλαμβανόταν την έννοια αυτή και ο Αρθουρ Σοπενχάουερ, για τον οποίο η συμπόνια είναι το κύριο κίνητρο της ηθικής έκφρασης. Τα άλλα δύο ηθικά ελατήρια είναι η μοχθηρία και ο εγωισμός, που αποτελούν εκφυλισμένες εναλλακτικές ηθικές εκφράσεις. Αν όμως ο Σοπενχάουερ τοποθετεί τη συμπόνια σε ατομικό και εσωτερικό επίπεδο, ο φιλόσοφος Μαξ Χορκχάιμερ την εντάσσει στη συλλογική σφαίρα και την αντιλαμβάνεται ως διαμαρτυρία κατά των άδικων κοινωνικών δομών που εμποδίζουν τους ανθρώπους να είναι κύριοι της τύχης τους, να σχεδιάζουν το μέλλον τους και να ζουν με αξιοπρέπεια. «Η συμπόνια αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση της ηθικής και πηγαίνει πέρα από την ηθική», υποστηρίζει. «Η ηθική μπορεί να ξεπεραστεί, η συμπόνια όχι».

Ηρθε η ώρα λοιπόν να αποκαταστήσουμε τη συμπόνια. Κι αυτό, γράφει ο Χουάν Χοσέ Ταμάγιο, θα το πετύχουμε συνδέοντάς την με τη δικαιοσύνη σε έναν άδικο και άνισο κόσμο και ερμηνεύοντάς την ως πολιτική αλληλεγγύη προς τα θύματα του παραλογισμού του συστήματος και ως αντίσταση απέναντι σε όλες τις μορφές κυριαρχίας, καταπίεσης, εκμετάλλευσης και υποταγής. Αυτό δεν έκανε ο Πάπας Φραγκίσκος όταν επισκέφθηκε μαζί με την Κατερίνα Σακελλαροπούλου τους καταυλισμούς προσφύγων στη Λέσβο; Αυτό δεν εννοούσε όταν είπε στους κατατρεγμένους: «Οποιος σας φοβάται, δεν σας έχει κοιτάξει στα μάτια»;

Δεν υπάρχει συμπόνια χωρίς δικαιοσύνη.

Οι δύο γνωστότεροι φιλόσοφοι της Σχολής της Φρανκφούρτης, ο Χέρμπερτ Μαρκούζε και ο Γιούργκεν Χάμπερμας, αναρωτιόντουσαν στις συχνές τους συναντήσεις πώς να εξηγήσουν την κανονιστική βάση της κριτικής θεωρίας. Ο Μαρκούζε έδωσε την απάντηση μόλις δύο μέρες πριν πεθάνει. Βρισκόταν στο νοσοκομείο και ξαφνικά είπε στον Χάμπερμας, που του έκανε παρέα: «Ξέρεις κάτι; Τώρα κατάλαβα σε τι βασίζονται οι θεμελιώδεις ηθικές μας κρίσεις: στη συμπόνια, στα αισθήματά μας για τον πόνο των άλλων». Το ίδιο πίστευε και η αμερικανίδα ανθρωπολόγος Μάργκαρετ Μιντ, για την οποία ο πολιτισμός αρχίζει πραγματικά τη στιγμή που κάποιος βοηθά κάποιον άλλο στις δύσκολες στιγμές του.

Φρίντριχ Νίτσε (1844-1900)

O Θεός είναι νεκρός!

Η κραυγή του τρελού που γυρίζει στην αγορά με το φανάρι δεν παραπέμπει ούτε στον αθεϊσμό ούτε στην αποχριστιανοποίηση που παρατηρείται στην Ευρώπη του 19ου αιώνα. Αυτό που περιγράφει ο Νίτσε στη «Χαρούμενη επιστήμη» είναι η αμφισβήτηση των αξιών, των θεμελιωδών πεποιθήσεων, που είχαν επιβάλει για πάνω από 2.000 χρόνια μια συγκεκριμένη οργάνωση της ζωής. Και πρώτα απ’ όλα βέβαια της πίστης στην αντικειμενική αλήθεια. Είχαμε ανάγκη μέχρι τώρα, για να μπορούμε να ζούμε, να πιστεύουμε στην αλήθεια. Ο θάνατος του Θεού μάς προκαλεί να επινοήσουμε μια νέα οργάνωση της ζωής, άρα και άλλες αξίες, αν δεν θέλουμε να χαθούμε. Αυτό, γράφει ο καθηγητής Πατρίκ Βοτλένγκ στο περιοδικό Lire, είναι το ύστατο μάθημα που πρέπει να αποκομίσουμε στη σύγχρονη εποχή από την πρόσκληση του μηδενισμού: «Καταργήστε είτε τους σεβασμούς σας είτε τον εαυτό σας!».