Απαγορευτικό απόπλου

Ξαπλώναμε σκεπασμένοι με κουβέρτες, μεσημέρι παραμονής Χριστουγέννων, στον ξενώνα της Μονής Ιβήρων – ήμασταν καμιά δεκαριά επισκέπτες, σε κρεβάτια παραταγμένα αραδαριά. Στο κέντρο του χώρου έκαιγε μια ρωσική σόμπα. Κρύο σκληρό. Από αριστερά μου είχα δυο ναύτες που μπαινόβγαιναν και δεν μπορούσαν να ησυχάσουν γιατί είχαν εγκλωβιστεί στο Ορος λόγω του ότι φυσούσαν πολύ ισχυροί νοτιάδες και είχε εκδοθεί απαγορευτικό για πλόες από τη μέσα μεριά του Αθω. Ητανε ανάστατοι οι ναύτες, δεν μπορούσαν να γυρίσουν έγκαιρα στη μονάδα τους και φοβόντουσαν πως θα φάνε φυλακή. Απ’ την άλλη μεριά ξάπλωνε ένας γέρος που γύριζε με ένα κασετόφωνο στα πανηγύρια και στα μοναστήρια και κατέγραφε τους καλογέρους την ώρα που έψελναν. Ανοιγε κάθε λίγο το μηχάνημα και άκουγε ψαλμωδίες – ο ένας ναύτης εκνευρισμένος του λέει:

– Κύριος, δεν βάζεις να ακούσουμε καμιά είδηση, να μάθουμε πώς πάει ο καιρός;

Εκείνος ενοχλημένος:

– Δεν πιάνει ειδήσεις, δεν έχει ράδιο, είναι μαγνητόφωνο.

Κι ο ναύτης του απαντάει – το θυμάμαι ακόμα:

– Ε, και δεν μαγνητοφώνησες καμιάν είδηση να την ακούσουμε;

Στο μεταξύ ήμουν κι εγώ εγκλωβισμένος, λόγω του απαγορευτικού, αν και είχα υποσχεθεί στην οικογένεια πως παραμονή θα είμαι στο σπίτι – εργαζόμουν εκείνο τον καιρό ως αρχιτέκτονας στο Κέντρο Διαφύλαξης Αγιορείτικης Κληρονομιάς (ΚΕΔΑΚ). Κι αποφάσισα να φύγω απ’ τη Μονή βραδιάζοντας και να πάω να κάνω Χριστούγεννα στη Σκήτη στα υψώματα, όχι πολύ μακριά, σε ένα κελί όπου διακονούσε ένας φίλος καλόγερος, ο γέροντας Μακάριος – ήτανε μάγειρας. Και επιπλέον γιατί, όπως έμαθα, στο ίδιο κελί απόψε θα έψελνε ως καλεσμένος (να συνεορτάσουν), ο περίφημος ψάλτης διακο-Διονύσιος Περπερής. Τον είχα ακούσει τυχαία πριν από δυο χρόνια στην Ξηροποτάμου, όπου είχα πάει για την πανήγυρη των Σαράντα Μαρτύρων. Μου έγινε αποκάλυψη – δεν είχα ακούσει ποτέ στη ζωή μου τόσο συγκλονιστικό ψάλτη. Τέτοιο πατριαρχικό ύφος, ρυθμική εκφορά, τέτοιο βαθύ ιδιόχρωμα στη φωνή και με τόσες εκφραστικές αποχρώσεις. Ασυναίσθητα, μέσα στην εκκλησιά,  παραβίαζα την τάξη, έσπρωχνα τους άλλους και τον σίμωνα όλο και περισσότερο, σιγά-σιγά, χωρίς να το καταλαβαίνω, για να τον ακούω καλύτερα.  Θρυλούνταν πολλά γι’ αυτόν αλλά ήταν διαφορετικό να τον ακούς από κοντά.

Μετά τη λειτουργία τον πλησίασα και άρχισα αυθόρμητα να τον επαινώ. Αυτός ψήλωσε, χάρηκε και μου είπε πως ήταν απ’ τα Ρεβενίκια (Μεγάλη Παναγιά Χαλκιδικής), πως μπήκε στο Ορος κρυφά, δεκαπέντε χρόνων, ανήλικος, με ένα καΐκι που κουβαλούσε ζώα, κρυμμένος σε ένα κοφίνι. Εκτοτε (θα ήταν ενώ μιλούσαμε γύρω στα εξήντα) δεν βγήκε ποτέ απ’ τον Αθω. Διαμορφώθηκα, μου είπε, μέσα στο Ορος αποκλειστικά και στη βυζαντινή ψαλτική. Δεν έχω ακούσει ποτέ άλλη μουσική – ούτε καν από ραδιόφωνο. Μεγάλωσα στο περιβάλλον αυτό, μέσα στα καστρομονάστηρα. Δάσκαλός μου ήτανε ο αγιοχώματος  γέροντας Συνέσιος Στίμας – μέγας, παραδοσιακός ψάλτης. Κεχριμπάρι τα κόκαλά του. Τον Συνέσιο που  – καθώς κουτσομπόλευαν μερικοί  κακόζηλοι – δεν αντιπαθούσε ιδιαίτερα τους άντρες και ήταν και λίγο κοντός, οι άλλοι καλόγεροι τον έλεγαν «Κοντολεμονιά».

Συνάντησα ακόμα δυο φορές τον διακο-Διονύσιο και πάντα μου αφηγούνταν ιστορίες. Τον ξομολογούσα, που λέμε – κι ένιωθα χαρά, τώρα, απόψε, που θα τον ξανάβλεπα και θα τον απολάμβανα να ψάλλει.

Εφτασα με τα πόδια, νυχτώνοντας, στο κελί της Σκήτης Ιβήρων – θα είχε τότε  (είμαστε στη δεκαετία του ’80) καμιά εικοσαριά διάσπαρτα κελιά γύρω, σαν μικρό χωριό. Ηταν όλα φωταγωγημένα εορτάζοντας τη Γέννηση. Εξω απ’ το κελί γύριζαν αμήχανα μερικοί κοσμικοί επισκέπτες (μάλλον αποκλεισμένοι απ’ τον καιρό) που κάπνιζαν, ή είχαν βγει να ξεσκάσουν, τυλιγμένοι με παλτά, βαριά πανωφόρια και μερικοί με σκούφους ως τ’ αφτιά. Στέκονταν για λίγο στο κρύο, περπατούσαν, έκαναν ένα τσιγάρο, ή έπιναν καφέ στο σαλονάκι και ξαναγύριζαν στον ναό για τη λειτουργία που δεν σταματούσε ούτε στιγμή – τον έναν τον αναγνώρισα, ήταν ωρολογοποιός στις Καρυές.

Μπαίνοντας απ’ την πόρτα ένιωσα ότι πέρασα σε έναν άλλο χρόνο – δυο αιώνες πριν. Το κελί ήταν ένα οικοδόμημα αρκετά μεγάλο, σχεδόν τετράγωνο, από πελεκητή πέτρα, γύρω στα εφτά δωμάτια – συν τον ναό που ήταν χτισμένος κολλητά στον ανατολικό τοίχο. Μπαίνοντας είχε ένα σαλόνι υποδοχής με ξύλινους καναπέδες και καρέκλες, και από τον διάδρομο έβγαινες δεξιά στη μεγάλη κουζίνα με την τράπεζα φαγητού, ενώ οι υπόλοιποι χώροι ήταν τα δωμάτια που έμεναν οι κελιώτες και μια αποθήκη. Στο βάθος-βάθος υπήρχε μια πόρτα και έμπαινες από εκεί στον ναό από την πίσω πλευρά. Το κτίσμα περιέβαλε κατά το ήμισυ και ημικυκλικά, σε κάποια μικρή απόσταση, ένα ρέμα. Από την εξώπορτα  ξεκινούσε ένα ξύλινο μονοπάτι που έστριβε και μετά από τριάντα μέτρα κατέληγε σε έναν σανιδένιο οθωμανικό απόπατο, υπαίθριο, σχεδόν μετέωρο: ήταν στηριγμένος σε δοκάρια ακριβώς πάνω στην υπερυψωμένη όχθη του ρέματος ώστε, κάτω απ’ το ξύλινο πάτωμα, η σχεδόν κάθετη κατωφέρεια-γλιστρισιά να είναι επικλινές κοπροθέσιο που καθάριζε με μια κουβαδιά νερό αλλά και με τη βροχή, εξωθώντας τα πάντα στο ρέμα που κελάρυζε διαρκώς, δέκα μέτρα κάτω.

Ολοι οι χώροι του κελιού ήταν απλοί και υποβλητικοί, με εκείνη τη βυζαντινή λιτή αρχοντιά κι επιβολή που αναδύονταν μέσα από τους αιώνες κι απ’ τη μοναξιά και τη θυσιαστική διακονία, το εκούσιο πάθος και τη μαρτυρία των παλαιών γερόντων. Το χαροποιόν  πένθος εδώ ήταν αισθητό παντού: εκλύονταν από τους τοίχους, τα μπρούτζινα μανουάλια, τις επιτοίχιες εικόνες και τα ζωγραφιστά Χριστογράμματα, απ’ τα βαριά διασταυρούμενα δοκάρια της υψηλής οροφής, τις ανάσες των κελιωτών και τις αέναες προσευχές τους, απ’ την ευωδία του θυμιάματος, το φως των κεριών και των λαμπάδων –  ήταν χώρος ενός άλλου κόσμου, πειρατικού, έξω απ’ τον χρόνο.

Προχώρησα και μπήκα δεξιά, στη μεγάλη κουζίνα – ο μάγειρας γέροντας Μακάριος, φορώντας το ράσο του κι από πάνω μια λευκή ποδιά με υποδέχτηκε με θέρμη αγκαλιάζοντάς με σταυρωτά. Θα ανέβαινε, τότε, τα εξήντα, και ήταν πανύψηλος, γαλανομάτης, ροδοκόκκινος και χοντρός, προγάστωρ, με τεράστια, πεντακάθαρα χέρια. Λευκοδιχαλογένης. Κάθισα στην τράπεζα και μου σέρβιρε τσάι, μια φέτα άρτο και τρεις γαϊδουροελιές Χαλκιδικής, ενώ ακούγονταν, ως εδώ, δυσδιάκριτα, οι ψαλμωδίες απ’ την εκκλησιά. Ο Μακάριος φαίνονταν καλά, μαγείρευε κι έπλενε τα σκεύη γρήγορα, μουρμουροψέλνοντας ακατάπαυστα. Ενδιάμεσα μου έλεγε διάφορα – είχε φωνή τενόρου:

– Είμαι καλά. Αν κι έχω αυτόν τον προστάτη που με ταλαιπωρεί και μου φέρνει συχνοουρία. Αλλά είμαι ήσυχα εδώ, καλύτερα απ’ τη Μονή – τις πιο πολλές ώρες μόνος μου, με τον Θεό και τον Μπάμπη.

– Ποιος είναι ο Μπάμπης, ρώτησα.

Μου έδειξε ψηλά, σε κάποιο δοκάρι της οροφής όπου ήταν κουλουριασμένο ένα φίδι, γύρω στο ενάμισι μέτρο.

– Ο Μπάμπης είναι λαφιάτης, δεν τσιμπάει. Οικόσιτο φίδι, δεν αφήνει ποντίκι για ποντίκι. Είναι σχεδόν συνέχεια μαζί μου. Παρέα πιστή.

Ο Μακάριος κατάγονταν από ένα χωριό της Κατερίνης, τη Ράχη. Γιος ιερέα, σπούδασε βιολογία στο πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, αλλά δεν τον παρηγορούσε ο κλάδος και στα είκοσι έξι του μπήκε στο Ορος κι εκάρη μοναχός. Ητανε πολύ διαβασμένος, έμεινε επί δεκαετίες στη Μονή Σταυρονικήτα έχοντας το διακόνημα του μάγειρα, και τα τελευταία δυο χρόνια αποφάσισε να αποσυρθεί σε αυτό το κελί της Σκήτης.

– Είμαι καλά, μου έλεγε – αν και ακούγονταν ότι είχε γίνει λίγο ζαβός. Αλλά με πιάνει πότε πότε κατάθλιψη γιατί νιώθω πως έχω περισσότερα από όσα ονειρεύτηκα. Εχω τον Θεό που μου δείχνει το καλώς πορεύεσθαι. Εχω το κελί, την κουζίνα και τους αδελφούς – τα καλογέρια. Εχω τη γαλήνη, το σκήπτρο του Σταυρού. Δηλαδή έχω πολλά, γιατί δεν έχω απολύτως τίποτα. Είμαι ναυς ίχνος μη έχουσα.

Εριξε ένα ξύλο στο τζάκι και ήρθε και κάθισε στην τράπεζα, συνεχίζοντας:

– Τρώω μειλίχιες τροφές, αλλά τρώω πολύ. Πέφτω στο αμάρτημα της λαιμαργίας (κι έπιασε την κοιλιά του). Αλλά ίσως φταίει και η κουζίνα – είμαι σχεδόν όλη μέρα μέσα εδώ. Πόση εγκράτεια να δείξω; Δεν μ’ αφήνει ήσυχο το ταγκαλάκι. Ο διάβολος. Συνέχεια παλεύω με το ταγκαλάκι. Και κάθε τόσο πρέπει να πηγαίνω έξω για ούρηση – με ταλαιπωρεί ο προστάτης.

– Να κατεβείς στη Σαλονίκη να κάνεις θεραπεία.

– Ναι, λέω να ‘ρθω την άνοιξη.

Σηκώθηκε – ήταν γιγαντόσωμος – συμπληρώνοντας:

– Τώρα πρέπει να ετοιμάσω τους καφέδες, γιατί θα βγούνε τρεις καλόγεροι που ψέλνουν να πάρουν μιαν ανάσα, να ξεκουραστούν, και να μπουν άλλοι, η επόμενη βάρδια. Μαζί κι εγώ. Πρέπει να αντέξουμε γιατί έχουμε ολονυχτία. Εσύ, θα ‘ρθεις στον ναό; Να ακούσεις και τον φημισμένο διακο-Διονύσιο;

– Ναι, βέβαια. Για σένα ήρθα, να σε δω, και για να ακούσω εκείνον.

Είχε ετοιμάσει και αρκετούς νταβάδες γεμάτους με φαγητά πάνω στον πάγκο της κουζίνας σκεπασμένους με καρό πετσέτες- μετά το τέλος της εορτής οι καλόγεροι, που νήστευαν για καιρό, αλλά και οι επισκέπτες έπρεπε να φάνε. Μου είπε:

– Εχω ένα σύνθημα. Για να πετύχει μια πανήγυρις χρειάζονται τρία πράματα: «Παπάδες, ψαλτάδες και νταβάδες».

Το «νταβάδες» (με φαγητά) το έλεγε – βέβαια – με ελαφρώς διφορούμενη έννοια, αλλά διακριτικά, χωρίς να το διευκρινίζει.

– Πάμε έξω να ουρήσω, πρώτα, γιατί θα κάνουμε δυο ώρες στην εκκλησιά μέχρι την επόμενη βάρδια, και δεν θ’ αντέξω.

– Πάμε, εγώ θα καπνίσω ένα τσιγάρο.

Εριξε πάνω του μια παλταδούρα, βγήκαμε, και αυτός πήρε σκουντουφλώντας το ξύλινο, σκοτεινό  μονοπατάκι για τον απόπατο – δεν χρειαζότανε φακό, ήξερε τη διαδρομή από εμπειρία.

Εγώ άναψα ένα τσιγαράκι, αλλά δεν πρόλαβα να πάρω τρίτη ρουφηξιά κι άκουσα τις απελπισμένες κραυγές του Μακάριου μέσα στη νύχτα:

– Βοήθεια, ο διάβολος… Το ταγκαλάκι… βοήθεια, ο σατανάς….

Ετρεξα σχεδόν στα τυφλά, προς τον απόπατο – είχε συμβεί το εξής: πριν από τον Μακάριο πήγε στον καμπινέ ένας χοντρός κοσμικός, ντυμένος με παλτό, δυσκίνητος, κι έκατσε στο κότσι να ξαλαφρώσει. Ο ψηλέας Μακάριος δεν τον είδε μέσα στο σύσκοτο γιατί εκείνος ήταν και καθιστός, οπότε ξεκουμπώθηκε και άρχισε να ουρεί πάνω του. Ταυτόχρονα, επειδή ο άλλος ήταν πολύ ευτραφής αλλά και ο Μακάριος βαρύς, γιγαντόσωμος, ο ξύλινος απόπατος που στηρίζονταν σε σαθρή σκαλωσιά ζορίστηκε, άρχισε να τρίζει επικίνδυνα και να κουνιέται ελαφρά πέρα δώθε, σαν για να πέσει – ο άλλος αιφνιδιάστηκε, πανικοβλήθηκε και μη ξέροντας τι να κάνει, αυθόρμητα άρπαξε στα τυφλά το όργανο του Μακάριου και το έσφιξε, όχι για να σταματήσει την ούρηση, αλλά για να πιαστεί από κάπου και να σηκωθεί, να σωθεί.

Ο Μακάριος που δεν έβλεπε τι γίνεται, νόμισε πως τον γράπωσε μέσα στη νύχτα ο Σατανάς κι άρχισε να ουρλιάζει – βγήκαν όπως όπως και οι δυο έξω κι έπεσαν μπουρδουκλωμένοι στο χώμα βαριανασαίνοντας. Τουλάχιστον έτσι τους βρήκα εγώ. Σηκώθηκαν και τότε άρχισαν να καταλαβαίνουν κι αυτοί τι συνέβη – ο Μακάριος ήτανε τρομοκρατημένος, αλλά και ντροπιασμένος και πάσκιζε να δώσει εξηγήσεις στον άλλο και  να του ζητάει συγγνώμη. Τους καθησύχασα, δόθηκε η συγχώρεση κι απ’ τους δυο και πήρα τον Μακάριο, που έτρεμε ακόμα, να πάμε μέσα.

Γυρίσαμε στην κουζίνα, πλύθηκε κι  έφτιαξε τους καφέδες – ο Μπάμπης μας παρατηρούσε στωικά, από ψηλά. Ηρθαν οι καλόγεροι και ο Μακάριος είχε σχεδόν ηρεμήσει. Μου έκανε νόημα και ξεκινήσαμε για την εκκλησιά.

Βγήκαμε έξω, περπατήσαμε λίγο και μπήκαμε στον ναό από την κανονική είσοδο – ήταν λες και βρεθήκαμε αίφνης σε μια μυθική, απαστράπτουσα σπηλιά. Ενιωσα ζέστη να με χτυπάει στο πρόσωπο από την ψηλή, πράσινη, πορσελάνινη σόμπα που έκαιγε στο κέντρο, απ’ τις λευκές λαμπάδες, τη θέρμη των ψαλτάδων, των άλλων καλογέρων που στέκονταν όρθιοι στα στασίδια  και συνόδευαν χαμηλόφωνα τη λειτουργία, απ’ τις αναπνοές των περιεστώτων και τις φευγαλέες αντανακλάσεις του πολυέλαιου στο τέμπλο το ιστορημένο με το Δωδεκάορτο  και στους τοίχους με τις εικόνες των Παθών, των αγίων και της Παναγιάς. Η φωνή του διακο-Διονύσιου Περπερή ηγεμόνευε υποστηριζόμενη από δεύτερες φωνές, καμπυλωτές αντηχήσεις και ισοκρατήματα που μετέβαλαν τον χώρο σε ρευστό καλειδοσκόπιο ήχων. Ο Μακάριος προχώρησε και στάθηκε ζερβά του διακο-Διονύσιου, ως λαμπαδάριος (αριστερός ψάλτης). Αλλοι δυο καλόγεροι πήραν θέση δίπλα και πίσω. Εγώ έπιασα μια γωνιά και ήδη, σε λίγα λεπτά, απ’ την υποβολή, άρχισα να βλέπω οπτασίες – ο Περπερής ταξίδευε τα Ιδιόμελα των Βασιλικών Μεγάλων Ωρών που ψάλλονται αυτή τη μέρα με έναν τρόπο που μεταμόρφωνε τα πάντα γύρω και τους έδινε αδιανόητα νοήματα. Εψαλε το «Βηθλεέμ ετοιμάζου»,  το «Εξεπλήττετο ο Ηρώδης», το «Ο Θεός εν φάτνη ανακλίνεται» – όλοι μέσα στον ναό είχαν περιέλθει σε μια κατάσταση έκστασης. Μερικοί είχαν φτάσει ασυναίσθητα σε δακρυσμό. Κοίταξα τον Μακάριο που έψελνε μεταρσιωμένος – μου φάνηκε σαν γεροντιασμένο παιδί. Ο διακο-Διονύσιος ανάλογα με τον ψαλμό περνούσε από το ικετευτικό ύφος στο αξιωματικό, από το φιλοικτίρμον στο θρηνώδες, απ’ το σεμνό στο μεγαλοπρεπές. Κι εγώ άκουγα βούισμα βουνού, νεκροπερπατήματα, κι έβλεπα αρκούδισμα μωρών και δέσιμο εχθρών, δαίμονες ποιμνίων, έβλεπα αδερφοδιώχτες σε γυμνές χαράδρες. Εκζέματα δέντρων, ψηφιδωτές αυλές, βοτσαλωτές. Περιβραχιόνια της τρέλας. Εβλεπα τεράστιες αράχνες και ξεφύλλισμα χαμομηλιού τον Μάρτιο. Οι τοίχοι του ναού κυμαίνονταν – ήταν πλατιά, πορφυρόχρυσα λάβαρα που έρρεαν μέσα σε μια μαρμαρένια, ρηχή δεξαμενή, όπου έπαιζε ένα νεογέννητο, διαφανές μωρό.

Για μια στιγμή επανήλθα. Και τότε, αίφνης, για πρώτη φορά εκείνη τη νύχτα, και για μια στιγμή, ένιωσα ευγνωμοσύνη για τους ισχυρούς νοτιάδες, για  το απαγορευτικό απόπλου και τον αποκλεισμό. Ο ναός, έτσι κι αλλιώς, έπλεε μόνος του, αυτόνομος, ελεύθερος από τα γήινα, προς τα άνω.