Η αλχημεία της αγωνίας

Η εποχή μας είναι η εποχή της αγωνίας. Είναι μια εποχή θυμού, ανησυχίας, φόβου, σύγχυσης, διχασμού, πόλωσης και αυξανόμενης δυσπιστίας και περιφρόνησης για τους θεσμούς. Χάρη στη διάδοση των ψηφιακών τεχνολογιών, είμαστε και θεατές και μονομάχοι. Μπορούμε να αλλάξουμε ρόλους εν ριπή οφθαλμού, αλλάζοντας μεταξύ των θέσεων του κοινού και της στεγνής, σκονισμένης αρένας.

Οι πλατφόρμες μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχουν γίνει το Κολοσσαίο του 21ου αιώνα. Σε αυτές τις ψηφιακές αρένες – μικρές και μεγάλες, τοπικές και διεθνείς – ένας νέος αγώνας διοργανώνεται σχεδόν κάθε μέρα και παρόλο που οι υποψήφιοι τείνουν να αλλάζουν συχνά, η γλώσσα της απέχθειας και της δυσπιστίας παραμένει σταθερή. Αλλά ενώ οι αρχαίοι Ρωμαίοι διασκέδαζαν με τα βάναυσα και αιματηρά θεάματά τους, εμείς οι σύγχρονοι μόνο θυμώνουμε με τα δικά μας.

Οχι πολύ καιρό πριν, ο κόσμος έμοιαζε διαφορετικός. Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και στις αρχές του 2000 η ​​αισιοδοξία αφθονούσε. Αλλά ήταν μια αισιοδοξία που έφτασε επικίνδυνα στον εφησυχασμό. Η Ιστορία, υποστήριξαν πολλοί σχολιαστές, μπορούσε να κινηθεί μόνο προς μία κατεύθυνση: γραμμική, προς τα εμπρός. Τότε, χρησιμοποιούσαμε εύκολα εκφράσεις όπως «να είσαι στη σωστή πλευρά της Ιστορίας». Υποθέταμε ότι το αύριο θα ήταν πιο δημοκρατικό, περιεκτικό και ισότιμο από το χθες.

Οι περισσότερο αισιόδοξοι εκείνων των ημερών ήταν οι ειδικοί της τεχνολογίας. Οποτε έφευγαν από τη Silicon Valley και έπαιρναν μέρος σε διεθνή συνέδρια, μας διαβεβαίωναν ότι οι πληροφορίες είχαν γίνει καθαρός χρυσός. Ηταν το μόνο που χρειαζόμασταν για να χτίσουμε ένα καλύτερο μέλλον. Με όλο και περισσότερες πληροφορίες, οι άνθρωποι θα έκαναν σίγουρα τις σωστές πολιτικές επιλογές. Η ταχεία διάδοση των πληροφοριών θα ανέτρεπε δικτατορίες και θα έφερνε την τόσο αναγκαία κοινωνική αλλαγή.

Η ανάπτυξη των ψηφιακών πλατφορμών θα μετέφερε τα δημοκρατικά ιδανικά στις πιο απομακρυσμένες γωνιές του κόσμου. Ακόμη και εκείνες οι χώρες που υστερούσαν στον εκδημοκρατισμό αργά ή γρήγορα θα έπρεπε να ενταχθούν στον «πολιτισμένο κόσμο». Στην αρχή της Αραβικής Ανοιξης αυτή η διάθεση ήταν τόσο διαδεδομένη που πολλοί θεωρούσαν δεδομένο ότι το Facebook είχε θετικό αντίκτυπο στον κόσμο. Ειδικοί χαιρέτισαν τη μετεκλογική εξέγερση στο Ιράν το 2009 ως «Επανάσταση στο Twitter».

Η εξάπλωση της πληροφορίας φυσικά ούτε εγγυήθηκε ούτε γέννησε τη δημοκρατία. Σήμερα, ζούμε σ’ έναν κόσμο όπου υπάρχει πολλή πληροφόρηση (και παραπληροφόρηση) αλλά λίγη γνώση και ακόμα λιγότερη σοφία. Είναι εντελώς διαφορετικά πράγματα.

Λίγο λίγο ξεχάσαμε να λέμε «δεν ξέρω». Εάν δεν γνωρίζουμε κάτι, το αναζητούμε στο Google και μέσα σε πέντε λεπτά μπορούμε να βρούμε κάτι να πούμε γι’ αυτό. Πώς μπορούμε να μειώσουμε τον όγκο των πληροφοριών με τις οποίες ασχολούμαστε σε καθημερινή βάση, αλλά να αυξήσουμε τις γνώσεις μας και τελικά τη σοφία μας; Η σοφία απαιτεί να ενώσουμε το μυαλό και την καρδιά. Για τη σοφία χρειαζόμαστε όχι μόνο καθαρά ορθολογική ανάλυση, αλλά και συναισθηματική νοημοσύνη, ενσυναίσθηση, αίσθηση ταπεινότητας και συμπόνιας.

Πρέπει να ακούμε ο ένας τις ιστορίες του άλλου και να προσέχουμε τις σιωπές.

Στην αρχή της πανδημίας, όταν μας επέτρεπαν στο Λονδίνο να βγαίνουμε βόλτα, άρχισα να παρατηρώ ταμπέλες που έγραφαν: «Οταν όλα αυτά τελειώσουν, πώς θέλετε να αλλάξει ο κόσμος;». Κάτω από ένα από αυτά κάποιος έγραψε: «Οταν όλα αυτά τελειώσουν, θέλω να ζήσω σε έναν κόσμο όπου θα ακούγεται η φωνή μου».

Είναι πικρή ειρωνεία το γεγονός ότι σε μια εποχή όπου όλοι υποτίθεται ότι διαθέτουμε φωνή χάρη στις ψηφιακές πλατφόρμες και την αναπόφευκτη εξάπλωση της δημοκρατίας, σχεδον το αντίθετο συμβαίνει. Εκατομμύρια άνθρωποι σε όλον τον κόσμο αισθάνονται ότι δεν έχουν φωνή.

Οι καθημερινές μας ζωές πνίγονται από αρνητικά συναισθήματα, τα οποία δεν ξέρουμε πώς να επεξεργαστούμε ή πού να τα διοχετεύσουμε. Δεν μας αρέσει να μιλάμε γι’ αυτά, σίγουρα όχι στην υιοθετημένη μου πατρίδα, τη Βρετανία, όπου η έκφραση συναισθήματος θεωρείται σημάδι αδυναμίας. Και σίγουρα όχι στην πατρίδα μου, την Τουρκία, όπου πολλοί θεωρούν δεδομένο ότι οι γυναίκες είναι συναισθηματικά όντα και οι άνδρες λογικά όντα (κάτι που είναι φυσικά ανοησία).

Πάντα θεωρούσα κάθε συναίσθημα ως πηγή ακατέργαστης ενέργειας, όπως ένα ορυκτό που μπορεί να μεταποιηθεί σε διάφορες μορφές, ένα μέταλλο που μπορεί να σμιλευτεί σε διαφορετικά σχήματα. Αντί να προσπαθούμε να καταπνίξουμε τα συναισθήματά μας, φαίνεται πιο υγιές, και ίσως λίγο πιο σοφό, να αναγνωρίσουμε την ύπαρξή τους, να μιλήσουμε για αυτά ανοιχτά και να δημιουργήσουμε χώρους χωρίς αποκλεισμούς όπου μπορούμε να κατανοήσουμε και να εξερευνήσουμε πώς επιβαρύνεται η ψυχική μας υγεία.

Είναι εντάξει να μην είμαστε καλά σε μια εποχή όπως η δική μας. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν είμαστε θυμωμένοι ή στενοχωρημένοι, φοβισμένοι ή απογοητευμένοι, αλλά τι θα κάνουμε με αυτά τα συναισθήματα. Μπορούμε να μετατρέψουμε τα ακατέργαστα συναισθήματα σε κάτι θετικό και εποικοδομητικό, τόσο για τους εαυτούς μας ως άτομα όσο και για τις κοινωνίες μας;

Είμαστε σε σταυροδρόμι. Μπορεί να ζούμε στην εποχή της αγωνίας αλλά απέχουμε μόλις ένα βήμα από την εποχή της απάθειας.

Τα τελευταία χρόνια η απλουστευτική προσέγγιση του κόσμου έχει αλλάξει. Μετά το Brexit, την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ, την άνοδο του λαϊκιστικού εθνικισμού στην Ευρώπη, τη διάβρωση των δημοκρατιών και την ενίσχυση των αυταρχικών καθεστώτων, μας έδειξαν ότι δεν υπάρχουν πια «συμπαγείς» χώρες. Ζούμε σε ρευστούς καιρούς, για να χρησιμοποιήσω τον όρο που διατύπωσε ο κοινωνιολόγος και πολιτικός διανοητής Ζίγκμουντ Μπάουμαν. Η Ιστορία δεν προχωρεί με γραμμικό τρόπο.

Αυτή είναι μια στιγμή κατά την οποία χρειαζόμαστε παγκόσμια αδελφότητα και αλληλεγγύη. Χρειαζόμαστε τον φεμινισμό, όπως πρέπει να νοιαζόμαστε για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ελευθερία του λόγου και τα δικαιώματα των μειονοτήτων παντού. Ο,τι κι αν κάνουμε και όπου κι αν ζούμε, δεν έχουμε την πολυτέλεια της απάθειας. Από την πιθανότητα μιας άλλης πανδημίας έως την περιβαλλοντική καταστροφή, από την κυβερνοτρομοκρατία μέχρι τις προσφυγικές κρίσεις, έχουμε μπροστά μας τεράστιες παγκόσμιες προκλήσεις, καμία από τις οποίες δεν μπορεί να λυθεί με τη ρητορική του εθνικισμού, του απομονωτισμού, του φυλετισμού ή του ομαδικού ναρκισσισμού.

Πρέπει να συνδεθούμε με τη φύση και να κατανοήσουμε την ευθύνη μας απέναντι στον πλανήτη μας. Να συνδεθούμε μεταξύ μας και να προσπαθήσουμε να γίνουμε αφοσιωμένοι, σοφοί πολίτες. Η σύνδεση είναι ο μόνος μας δρόμος προς τα εμπρός.

Ενώ οι ιστορίες μάς φέρνουν κοντά, ανείπωτες ιστορίες και παγιωμένες σιωπές μάς κρατούν χώρια. Οι φωνές μας μπορεί να μην ακουστούν από αυτούς που βρίσκονται στην εξουσία. Αλλά δεν είμαστε ανίσχυροι, και δεν είμαστε χωρίς φωνή. Είμαστε ικανοί να αλλάξουμε τον κόσμο.