Ενα όραμα για τη Γερμανία μετά τη Μέρκελ

Το 2022, η Γερμανία θα κυβερνηθεί από τον πρώτο νέο καγκελάριό της έπειτα από 16 χρόνια. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η εποχή της Ανγκελα Μέρκελ έχει τελειώσει. Οι Γερμανοί – και οι Ευρωπαίοι – θα ζήσουν με την κληρονομιά της, και παρ’ όλο που την επαίνεσαν σχεδόν παγκοσμίως ως σταθερή ηγέτιδα, η ιστορία μπορεί τελικά να μην είναι τόσο ευγενική μαζί της.

Σε μια εποχή κατά την οποία στον κόσμο σημειώνονται ραγδαίες, θεμελιώδεις αλλαγές, τόσο η Γερμανία όσο και η Ευρώπη απέτυχαν να χαράξουν μια αποφασιστική νέα πορεία. Παρότι η Μέρκελ απέτρεψε πολλαπλές καταστροφές, η επιφυλακτικότητά της μπορεί να επιδείνωσε πολλά άλλα προβλήματα, όπως η ελληνική χρηματοπιστωτική κρίση. Επιπλέον, πολλές αργές κρίσεις – όπως η δημογραφική πρόκληση της Γερμανίας, η τεχνολογική στασιμότητα, η κλιματική αλλαγή και η αυξανόμενη ανισότητα – αφέθηκαν να φουντώσουν.

Σίγουρα, οι ιστορικοί του μέλλοντος θα τονίσουν την αξιόπιστη διαχείριση κρίσεων που έκανε η Μέρκελ, το προσεκτικό στυλ ηγεσίας της και τη συνήθειά της να ακούει όλες τις πλευρές πριν λάβει αποφάσεις. Ωστόσο, εκ των υστέρων, θα είναι επίσης σαφές ότι επρόκειτο για ενός είδους βασίλισσα σε ένα βασίλειο τυφλών. Σε μια εποχή που η Ευρώπη κατακλυζόταν από τη μια έκτακτη ανάγκη μετά την άλλη, ξεχώριζε όχι για τη δική της διορατικότητα αλλά λόγω της έλλειψης ηγεσίας γύρω της.

Η Μέρκελ δεν ήταν πολιτική οραματίστρια. Εχοντας ξεκινήσει τη θητεία της στην καγκελαρία αφού νίκησε με μικρή διαφορά τον πρώην σοσιαλδημοκράτη καγκελάριο Γκέρχαρντ Σρέντερ, δεν επιχείρησε ποτέ τις δραστικές φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις που είχαν υποσχεθεί η ίδια και η Χριστιανοδημοκρατική Ενωση στην προεκλογική τους εκστρατεία το 2005. Είτε ως αποτέλεσμα εκλογικών υπολογισμών είτε λόγω πραγματικής έλλειψης ιδεολογικής δέσμευσης, η στρατηγική φιλοδοξία έλειψε από την υπόλοιπη πολιτική της καριέρα.

Το ίδιο μπορεί να λεχθεί και για τον ρόλο της στην Ευρώπη. Αν και χαιρετίστηκε ως η απόλυτη Ευρωπαία, η προσέγγισή της στη διαχείριση κρίσεων συχνά αποκάλυψε έλλειψη αλληλεγγύης στην ΕΕ. Συχνά έπαιρνε μονομερείς αποφάσεις χωρίς διαβούλευση ή εμπλοκή συμμάχων, όπως όταν κατήργησε την πυρηνική ενέργεια ή υποστήριξε τον Nord Stream 2, τον αγωγό φυσικού αερίου Ρωσίας – Γερμανίας που παρακάμπτει την Πολωνία και την Ουκρανία, καθιστώντας τες πιο ευάλωτες στην πίεση του Κρεμλίνου. Επιπλέον, στις διάφορες κρίσεις της ευρωζώνης, η Μέρκελ έκανε ελάχιστα για να διατηρήσει ανέπαφη την Ευρωπαϊκή Ενωση, αποφεύγοντας τις αλλαγές που απαιτούνται για να τεθεί το μπλοκ σε μια πιο σταθερή και ισότιμη βάση.

Από πολλές απόψεις, η σταθερή, αλλά χωρίς όραμα ηγεσία της αντιπροσώπευε τη συνέχεια ενός παραδόξου που επικρατούσε σε όλη τη μεταπολεμική περίοδο. Η χώρα προτιμούσε εδώ και καιρό μια μη απειλητική ηγεσία όπως αυτή που εκφράζεται στο περίφημο προεκλογικό σύνθημα του Κόνραντ Αντενάουερ «Οχι πειράματα» (ή στο «Με ξέρετε» της Μέρκελ). Η εναλλακτική, όπως τη βλέπουν οι Γερμανοί, είναι η ανάληψη πολιτικών κινδύνων α-λα Εμανουέλ Μακρόν ή η ριψοκίνδυνη διπλωματία σαν αυτή που επέδειξε ο βρετανός πρωθυπουργός Ντέιβιντ Κάμερον όταν επέτρεψε το δημοψήφισμα για το Brexit.

Αν και η Γερμανία επιθυμεί την πρόοδο και αναγνωρίζει την ανάγκη για μεταρρυθμίσεις, αποφεύγει την τολμηρή αλλαγή. Οι θητείες στην καγκελαρία του Αντενάουερ, του Χέλμουτ Κολ και της Μέρκελ (που κυβέρνησαν συνολικά 46 χρόνια) ενσάρκωναν τη λαχτάρα των Γερμανών για πολιτική σταθερότητα, βαθιά ριζωμένη μετά την αναταραχή της περιόδου 1910-1950. Οι λιγότερο ριψοκίνδυνοι μεταπολεμικοί καγκελάριοι, όπως ο Βίλι Μπραντ και ο Σρέντερ, μετά βίας τα κατάφεραν πέρα από μία θητεία.

Το αποτέλεσμα είναι μια χώρα ανίκανη να διατηρήσει ένα πρόγραμμα μακροπρόθεσμων μεταρρυθμίσεων. Η φράση «Αν δεν είναι χαλασμένο, μην το διορθώσεις», συνοψίζει την επικρατούσα θέση. Οταν η ανάγκη για αλλαγή κατεύθυνσης γίνεται μεγάλη, οι Γερμανοί ακολουθούν την αρχή που διατύπωσε ο Τανκρέντι Φαλκονέρι στο μυθιστόρημα του Τζουζέπε Τομάσι ντι Λαμπεντούζα «Ο γατόπαρδος»: «Αν θέλουμε τα πράγματα να παραμείνουν ως έχουν, τα πράγματα θα πρέπει να αλλάξουν».

Πίσω από τη μείωση της ανεργίας και την ανάπτυξη κρύβεται μια πιο σκοτεινή εικόνα. Στη Γερμανία σήμερα, ένα στα πέντε παιδιά μεγαλώνει σε συνθήκες φτώχειας. Η κοινωνική κινητικότητα είναι από τις χαμηλότερες στον ΟΟΣΑ. Και οι ανισότητες έχουν αυξηθεί σημαντικά. Οσον αφορά το διεθνές μέτωπο, η Γερμανία έχει εξαγάγει επιβλαβείς πολιτικές λιτότητες σε όλη την ΕΕ, εμποδίζοντας την ανάπτυξη και ρίχνοντας το βιοτικό επίπεδο στο μεγαλύτερο μέρος της Νότιας Ευρώπης.

Στο εσωτερικό, η Γερμανία απέτυχε να προετοιμαστεί για το μέλλον. Οι πίνακες του ΟΟΣΑ δείχνουν τη χώρα να υστερεί σε πολλούς τομείς, μεταξύ των οποίων οι δημόσιες επενδύσεις, ενώ οι κατά κεφαλήν εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα παραμένουν σε υψηλά επίπεδα. Το τεράστιο εμπορικό πλεόνασμα έχει ως αποτέλεσμα δραματικές μακροοικονομικές ανισορροπίες, που θέτουν σε κίνδυνο την ήδη εύθραυστη ευρωζώνη και εμμέσως υπονομεύουν τα μακροπρόθεσμα οικονομικά συμφέροντα της Γερμανίας.

Τα προβλήματα είναι ορατά όχι μόνο στη δημόσια διοίκηση και την ψηφιοποίηση αλλά και στις δράσεις για το κλίμα, τις υποδομές, την εκπαίδευση και την κοινωνική φροντίδα. Σε αυτούς τους τομείς δεν έγιναν μεταρρυθμίσεις όχι λόγω έλλειψης χρηματοδότησης, αλλά λόγω έλλειψης πολιτικής βούλησης να αμφισβητηθούν τα καθιερωμένα συμφέροντα και ιδεολογίες.

Η Γερμανία χρειάζεται επειγόντως μια στραμμένη προς το μέλλον στρατηγική χάραξη πολιτικής. Η νέα κυβέρνηση πρέπει να φέρει ένα νέο στυλ ηγεσίας για να ταρακουνήσει τη χώρα από τον αυτάρεσκο εφησυχασμό της. Η χώρα πρέπει να επενδύσει στην ψηφιοποίηση και την κλιματική δράση, να σταθεροποιήσει την ευρωζώνη υποστηρίζοντας μεγαλύτερες επενδύσεις στα χρεωμένα κράτη της ΕΕ και να αναπτύξει μια συνεκτική εξωτερική πολιτική σε συνδυασμό με τους ευρωπαίους εταίρους της.

Δεν θα είναι εύκολο. Οι μεγαλύτερες δαπάνες για τις δράσεις για το κλίμα, την ψηφιοποίηση και την κοινωνική μέριμνα θα βρεθούν αντιμέτωπες με  το λεγόμενο «φρένο χρέους». Αλλά αυτοί οι κανόνες μπορούν να αναθεωρηθούν και να προσαρμοστούν για να επιτρέψουν μεγαλύτερες επενδύσεις. Ομοίως, ενώ μια πιο ευέλικτη πολιτική στην ευρωζώνη θα αντιμετωπίσει αντιδράσεις, το γερμανικό υπουργείο Οικονομικών έχει ήδη δείξει ότι το κοινό χρέος της ΕΕ είναι εφικτό υπό τις κατάλληλες συνθήκες.

Τέλος, η ανάπτυξη μιας συνεκτικής εξωτερικής πολιτικής εντός της ΕΕ θα είναι πάντα δύσκολη, ειδικά όταν συνεπάγεται σημαντικά μεγαλύτερες αμυντικές δαπάνες. Αλλά οι αυξανόμενες διεθνείς εντάσεις δεν αφήνουν άλλη επιλογή.

Η επόμενη γερμανική κυβέρνηση πρέπει να δείξει ότι είναι πρόθυμη να αντιμετωπίσει αυτές τις προκλήσεις κατά μέτωπον. Η εναλλακτική είναι μια ακόμη θητεία στασιμότητας, που ούτε η Γερμανία ούτε η Ευρώπη μπορούν να αντέξουν οικονομικά.