Η φύση ως ιστορία

Η αυτοτέλεια της φύσης ως πεδίου με τους δικούς του αιτιώδεις καθορισμούς και θεμελιώδεις νόμους αποτέλεσε έναν από τους βασικούς διανοητικούς μετασχηματισμούς που συνόδευσαν τη νεωτερικότητα. Ηταν η παραδοχή της αυτοτέλειας της φύσης, ακόμη και όταν οι ίδιοι οι επιστήμονες έσπευδαν να συμπεριλάβουν και κάποια εκδοχή θείας πρόνοιας και διάνοιας, που απελευθέρωσε την ανάπτυξη αυτού που συνηθίσαμε να ονομάζουμε «επιστήμη».

Περίπου την ίδια περίοδο διαμορφώθηκε και μια ορισμένη αντίληψη της ανθρώπινης φύσης ή ουσίας, όπως και του ανθρώπινου είδους, που αποτέλεσε τη βάση κομβικών ηθικών και ανθρωπολογικών συνθέσεων της νεωτερικότητας. Με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, αυτή η αντίληψη της ιδιότητας του ανθρώπου εν γένει αποτέλεσε τη βάση της θεμελίωσης αναπαλλοτρίωτων δικαιωμάτων απλώς και μόνο πάνω στην ιδιότητα του ανθρώπου εν γένει και κατ’ επέκταση τις νεωτερικές αντιλήψεις πολιτικής, νομικής και δυνάμει κοινωνικής ισότητας.

Βεβαίως, την ίδια στιγμή, με αφετηρία τον 19ο αιώνα, η ίδια αντίληψη μιας επιστημονικοφανούς σύλληψης της ανθρώπινης φύσης οδήγησε και σε μια ιεραρχική κατάταξη των ανθρώπινων φυλών, που με τη σειρά της οδήγησε σε όλες τις παραλλαγές του ρατσισμού, στην προσπάθεια νομιμοποίησης της αποικιοκρατίας ως διαδικασίας εκπολιτισμού και τελικά στην ίδια τη φρίκη του Ολοκαυτώματος, την τραυματική υπενθύμιση ότι η παραδοχή μιας ανθρώπινης φύσης, υποτίθεται κοινής σε όσους μετέρχονται αυτής, κάλλιστα μπορεί να συνυπάρχει με μια εξοντωτική «Τελική Λύση».

Καθόλου τυχαία μεγάλο μέρος της κριτικής σκέψης από τη δεκαετία του 1960 και μετά σφραγίστηκε από αυτό που ο Λουί Αλτουσέρ θα ονομάσει «θεωρητικό αντι-ανθρωπισμό», δηλαδή τη θεωρητική άρνηση της παραδοχής ότι υπάρχει κάποια κοινή ανθρώπινη φύση, προς όφελος μια ριζικής ιστορικοποίησης και κοινωνικής σχετικοποίησής της. Σε αυτή την οπτική ο «άνθρωπος» έπαυε να είναι μια έννοια γένους και γινόταν, πολύ περισσότερο, ένα πεδίο ιστορικών καθορισμών, το σύνολο κοινωνικών σχέσεων και προσδιορισμών που καθιστούν οποιαδήποτε υπεριστορική αντίληψη της «ανθρώπινης φύσης» μια κατεξοχήν ιδεολογική αντίληψη, με την έννοια του φενακισμού των πραγματικών ιστορικών αντιθέσεων που διαιρούν θεμελιωδώς την υποτιθέμενη κοινή ανθρώπινη φύση. Είτε με αφετηρία τον Νίτσε είτε τον Φρόιντ είτε τον Μαρξ και από διαφορετικές διαδρομές ο ανθρωπισμός έγινε συνώνυμος με την αδυναμία κατανόησης της ιστορικότητας, του κοινωνικού καθορισμού και του συγκρουσιακού χαρακτήρα της ανθρώπινης κοινωνικής ζωής.

ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΗ. Η συνειδητοποίηση της κλιματικής αλλαγής ως επικείμενης – και βέβαιης χωρίς μεγάλες κοινωνικές αλλαγές – καταστροφής ήρθε να υπογραμμίσει μια άλλη διάσταση. Αυτό που συνηθίσαμε να περιγράφουμε ως «φύση», θεωρούμενη ως το «άλλο» της ανθρώπινης ιδιότητας και ως το απλό μη έμψυχο πεδίο όπου πραγματώνεται η ανθρώπινη ουσία, αποδεικνύεται ότι έχει και το ίδιο τη δική του ιστορία, πιο σωστά καθορίζεται από την ανθρώπινη δραστηριότητα. Η ίδια η έννοια της ανθρωποκαίνου υπογραμμίζει τον σχεδόν βίαιο τρόπο με τον οποίο ο ανθρώπινος υλικός μεταβολισμός, αποτυπωμένος σε ιστορικά διαμορφωμένα και ταξικά προσδιορισμένα πρότυπα καπιταλιστικής ανάπτυξης, αποτελεί τον αιτιώδη μηχανισμό που διαμορφώνει μια πραγματική ιστορία της φύσης, μια εξέλιξη που δεν θα υπήρχε χωρίς την ανθρώπινη παρέμβαση.

Ωστόσο, θα έλεγε κανείς ότι την ίδια στιγμή η κλιματική αλλαγή, ως κλιματική καταστροφή, διαμορφώνει μια κοινή συνθήκη κινδύνου και απειλής για όλους τους ανθρώπους εν γένει, μια επιστροφή δηλαδή της έννοιας της ανθρώπινης φύσης αυτή τη φορά όχι ως υπερβατική θεμελίωση δικαιωμάτων αλλά ως κοινό υλικό – βιολογικό όριό μας. Κατ’ ανάλογο τρόπο και η πανδημία θεωρήθηκε ότι ενοποιεί και αυτή με τη σειρά της το ανθρώπινο είδος γύρω από ένα κοινό υπόβαθρο ευαλωτότητας.

Ομως, την ίδια στιγμή μια πιο προσεκτική ματιά θα έβλεπε ότι ούτε η απειλή από την κλιματική αλλαγή επιμερίζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους (αποκορύφωμα η τελευταία εμμονή με τα διαστημικά ταξίδια των υπερπλουσίων ως δυνητική διέξοδος από έναν αβίωτο πλανήτη) ούτε και η έντονα κοινωνικά προσδιορισμένη ευαλωτότητα έναντι της πανδημίας που αποτυπώνεται και στον τρόπο που κοινωνικά κατανέμεται η θνητότητα και φυσικά στην εξαιρετικά άνιση πρόσβαση σε ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και εμβολιασμό.

Στην πραγματικότητα η κλιματική αλλαγή και η πανδημία δεν επαναφέρουν στο προσκήνιο κάποια έννοια της ανθρώπινης φύσης, έστω και ως ελάχιστο κοινό υπόβαθρο υλικών – βιολογικών γνωρισμάτων, αλλά υπογραμμίζουν πως οι κοινωνικές μορφές, αποτυπωμένες σε τρόπους παραγωγής και πλέγματα ιεραρχικών και ανταγωνιστικών κοινωνικών σχέσεων, κατορθώνουν να επηρεάζουν ακόμη και το πεδίο που θεωρούσαμε ότι ανήκει αποκλειστικά στη φύση, δείχνοντας ταυτόχρονα πόσο καθοριστική – και τελικά επικίνδυνη – μπορεί να είναι η διαιώνιση κοινωνικών πρακτικών που αναπαράγουν την εκμετάλλευση, την καταπίεση και τις ιεραρχίες της εξουσίας και του πλούτου. Η φύση ως ιστορία διαμορφώνει τελικά ένα πολύ ισχυρό και επείγον αίτημα κοινωνικού μετασχηματισμού ως αιτήματος επιβίωσης.

Πέραν της ανθρώπινης φύσης
Ο θεωρητικός αντι-ανθρωπισμός δεν συνεπάγεται περιφρόνηση για τους πραγματικούς ανθρώπους. Αντιθέτως, επιτρέπει την κατανόηση των μηχανισμών που καθιστούν τις σημερινές κοινωνίες απάνθρωπες. Η αντίθετη άποψη προσφέρει την καθησυχαστική προσέγγιση μας έμφυτης «καλοσύνης», αλλά δεν εξηγεί γιατί παρά την κοινή ανθρώπινη «φύση» οι κοινωνίες παραμένουν διαιρεμένες κα ιεραρχικές. Η υπέρβαση της έννοιας της ανθρώπινης φύσης διαμορφώνει έναν πιο ανοιχτό ιστορικό ορίζοντα και άρα μεγαλύτερη πιθανότητα κοινωνικού μετασχηματισμού προς μια αξιοβίωτη συνθήκη.