Αναμένοντας την επόμενη επιδημία

Ο Φρανκ Σνόουντεν (1946), ομότιμος καθηγητής Ιστορίας και ειδικός της Ιατρικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ, είναι γνωστός για τις έρευνές του σχετικά με την ελονοσία και τη χολέρα στην Ιταλία και στη Δυτική Μεσόγειο. Ερευνες που αποδεικνύουν μέσα από την ανάλυση κοινωνικών, πολιτικών και πολιτιστικών πρωτογενών πηγών του 18ου και του 19ου αιώνα τις ποικίλες επιπτώσεις των επιδημιών εκείνων στις εξελίξεις της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας. Ανάμεσά τους, πολέμους, πολιτικές και κοινωνικές ανατροπές, σχηματοποιούμενες από το απρόοπτο, το αναπάντητο, τη σφοδρότητα, την αντιμετώπιση, το μέγεθος τέτοιων κακών, μεταφερόμενων οδικώς, σιδηροδρομικώς και διά θαλάσσης από τη μια μεριά της Ευρώπης στην άλλη, ως τον αφιλόξενο Βορρά.

Η εργασία του με υπότιτλο «Από τον Μαύρο Θάνατο μέχρι σήμερα» είναι στην πραγματικότητα η ιστορική διαδρομή της Ιατρικής από τον Ιπποκράτη ως τις μέρες μας, με έμφαση στις επιδημίες και πανδημίες, η σπουδαιότερη από τις οποίες υπήρξε η πανώλη του 14ου αιώνα, γνωστή ως ο «Μαύρος Θάνατος», τόσο για τον αριθμό των θυμάτων όσο και για τη διάρκειά της και τη γεωγραφική της εξάπλωση. Το κείμενο είναι ευτυχής συνδυασμός ορθολογισμού και συναισθηματικής ισορροπίας, όπου η επιστημονική ανάπτυξη συνδυάζεται με αξιολογήσεις και συμπεράσματα αντλημένα από δημόσιες και ιδιωτικές καταγραφές, όλες ενσωματωμένες προσεκτικά σε έναν λόγο, που χρωματίζει ένα χρονικό διαρκούς απειλής μαζικού θανάτου, καθώς το τέλος μιας επιδημίας είναι η προετοιμασία της επόμενης. Οπως σημειώνει ο Σνόουντεν, «αυτό το βιβλίο ξεκίνησε ως προπτυχιακό μάθημα… ήταν η απόπειρά μου να ανταποκριθώ σε αυτό που φαινόταν να είναι μια σημαντική ανάγκη να συζητηθούν, από διεπιστημονική άποψη, οι τρόποι με τους οποίους οι μολυσματικές νόσοι έχουν παίξει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των ανθρώπινων κοινωνιών και συνεχίζουν να θέτουν σε κίνδυνο την επιβίωσή τους». Αφοσιωμένος σε αυτή την υπόθεση εργασίας, ο Σνόουντεν, πέραν των γραπτών του, είναι ένας έξοχος ομιλητής στις συνεντεύξεις του, διαθέσιμες στο Διαδίκτυο και στον Τύπο.

Το βιβλίο του ολοκληρώθηκε το φθινόπωρο του 2018 και κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις του Γέιλ το 2019, μόλις η COVID-19 έκανε την εμφάνισή της. Εκείνη η έκδοση εξέταζε τις μεγάλες πανδημίες πανώλης, ευλογιάς, κίτρινου πυρετού, δυσεντερίας, τύφου, χολέρας, φυματίωσης, ελονοσίας, πολυομυελίτιδας ως τον SARS και τον Εμπολα (μια ιστορική περίοδο μεγαλύτερη της χιλιετίας), υπογραμμίζοντας ότι «οι επιδημικές νόσοι δεν είναι τυχαία συμβάντα… Εξαπλώνονται ακολουθώντας τα τεκτονικά ρήγματα που προκαλούν η περιβαλλοντική υποβάθμιση, ο υπερπληθυσμός και η φτώχεια», έχουν δηλαδή κοινές αιτίες. «Αν θέλουμε να αποφύγουμε τις καταστρεπτικές επιδημίες», προσθέτει, «θα είναι επομένως επιτακτικό να λαμβάνουμε οικονομικές αποφάσεις οι οποίες θα δίνουν τον προσήκοντα σεβασμό στα τρωτά σημεία της δημόσιας υγείας που απορρέουν από αυτές, καθώς και να θεωρούμε όσους λαμβάνουν αυτές τις αποφάσεις υπόλογους», προϋπόθεση που αφορά αυταπόδεικτα τον σύγχρονο κόσμο.

Ο πρόλογος της επανέκδοσης του 2020, από την οποία έγινε η μετάφραση στα ελληνικά, είναι σαφέστατος και μονοσήμαντος με αφορμή την COVID-19: «Ενας κόσμος με σχεδόν οκτώ δισεκατομμύρια ανθρώπους, οι περισσότεροι από τους οποίους ζουν σε πυκνοκατοικημένες πόλεις που συνδέονται όλες με γρήγορα αεροπορικά ταξίδια, δημιουργεί αμέτρητες ευκαιρίες για πνευμονοϊούς. Ταυτόχρονα, η δημογραφική αύξηση και η φρενήρης αστικοποίηση οδηγούν στην εισβολή στους βιότοπους των ζώων και στην καταστροφή τους, αλλοιώνοντας τη σχέση των ανθρώπων με τον κόσμο των ζώων», μια άλλη διατύπωση για τις κοινές αιτίες των επιδημιών και πανδημιών.

Ανθρωπόκαινος εποχή

Μπορεί στοχαστές και επιστήμονες να προειδοποιούσαν εδώ και δεκαετίες (και δεν έχουν πάψει να προειδοποιούν) ότι οι κοινές αιτίες διογκώνονται, ξεσπούν νωρίτερα, εκρήγνυνται, συσσωρεύουν μεταλλάξεις, αφήνουν γύρω τους πολυποίκιλες εκκρεμότητες και εξαρτήσεις σε μια εποχή η οποία δεν έχει καμία σχέση με οποιαδήποτε προηγούμενη: στην «Ανθρωπόκαινο Εποχή», δηλαδή στη διαρκώς επιταχυνόμενη πλήρη και αδιαπραγμάτευτη κυριαρχία του ανθρώπου στον πλανήτη από τα μέσα του 20ού αιώνα και μετά, με άλλα λόγια στην ανθρωποποίηση της Φύσης και στην παράλληλη απανθρωποποίηση του ανθρώπου, δυνάστη και εκμεταλλευτή της Γης και του εαυτού του. Μπορεί να επιβεβαιώνεται η επιτάχυνση της προσαρμοστικότητας και εξέλιξης των έμβιων όντων και των ιών προς εξασφάλιση της επιβίωσής τους στο «αφύσικο» της ανθρώπινης κατάστασης (επί του προκειμένου το μελαγχολικό πόνημα του ολλανδού κοινωνιοβιολόγου Μένο Σχιλτχάιζεν «Ο Δαρβίνος πάει στην πόλη», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2021), μιας «εποχής χρόνιας έκτακτης ανάγκης» (Μπράιαν Μπερντ, ιολόγος), ναρκισσευόμενης και αυτοκτονικά εθελότυφλης.

«Οταν εμφανίστηκε ο COVID-19», σημειώνει ο Σνόουντεν, «βρήκε έναν κόσμο ο οποίος δεν ήταν κινητοποιημένος για να αντιμετωπίσει μια πρόκληση που είχε από καιρό προβλεφθεί. Οταν μάλιστα η κατάσταση γινόταν λιγότερο κρίσιμη και ο φόβος υποχωρούσε, οι πολίτες και οι κυβερνήσεις επανέρχονταν στον συνηθισμένο τρόπο ζωής… Οι φρουροί είχαν αποσυρθεί και ο κόσμος κοιμόταν… Μια πιο ταιριαστή ερώτηση είναι αν, όταν θα κοπάσει η COVID-19, ο κόσμος θα επιστρέψει στην μακαριότητα ή αν θα αποφασίσει να υιοθετήσει μια βιώσιμη μακροπρόθεσμη αξιολόγηση των πιθανών προκλήσεων και να οργανώσει τα μέσα αντιμετώπισής τους».

Μα δεν ήταν έτσι πάντα; θα πει κανείς. Είχαν πάντα οι επιδημίες τον τρόμο της εμφάνισής τους, τις βεβαιότητες ότι επρόκειτο για τιμωρία αμαρτωλών εκ μέρους του Θεού, τις πεποιθήσεις ότι έφταιγαν για το κακό οι Εβραίοι, οι μάγισσες, τα όργανα του Σατανά, τις καραντίνες, τα λοιμοκαθαρτήρια, τις αποφάσεις του Κράτους και της Εκκλησίας για έκτακτα μέτρα προφύλαξης, για βασανιστήρια σε βάρος υπόπτων που κατέληγαν στην πυρά, για συγγενείς και αγνώστους που άρπαζαν το βιός ετοιμοθανάτων, για αγύρτες που πουλούσαν μαντζούνια σωτηρίας, για γιατρούς που έκαναν το καλύτερο, για νεκροθάφτες που θησαύριζαν, για συμβολαιογράφους και ιερωμένους που καθόριζαν τη διαθήκη του μολυσμένου. Παρ’ όλα αυτά, καμία επιδημία δεν υπήρξε στο τέλος της επιστροφή στα προηγούμενα. Κάθε επιδημία ήταν ένας άγνωστος δρόμος, μια συσσώρευση πραγμάτων πέρα από κάθε πρόβλεψη μέλλοντος. Για παράδειγμα, οι επιδημίες που μετέφεραν οι κονκισταδόρες, οι οποίες αποδεκάτισαν τους πληθυσμούς της Αμερικής σε διάστημα μισού αιώνα, προεξόφλησαν τη δουλεία προς ανεύρεση εργατικών χεριών. Ο «Μαύρος Θάνατος», που ξεπάστρεψε τον μισό πληθυσμό της Ευρώπης του 14ου αιώνα, καθυστέρησε την οικονομική επέκταση, τη δημογραφική αύξηση, την αστικοποίηση, που επέστρεψαν δυναμικά, προσφέροντας περιθώρια ανάπτυξης και ευκαιρίες σε έναν μειωμένο πληθυσμό μόλις η πανδημία υποχώρησε. Ο τύφος και η δυσεντερία νίκησαν τον Ναπολέοντα κατά την εκστρατεία του στη Ρωσία και χάραξαν πολιτικές συντηρητισμού, επανάστασης, εθνικών απελευθερώσεων, ο απόηχος των οποίων μάς συνοδεύει. Η Τέχνη και η Λογοτεχνία έχουν παραδώσει όλες τις πιθανές αποχρώσεις αυτού του κουβαριού που δεν έχει άκρη νήματος, σε όποιον ανθρώπινο τόπο και χρόνο και αν στραφούμε, αποθέωση της ανθρώπινης υπεροψίας, αθλιότητας, προόδου και ανισοτήτων. Η ανακάλυψη ότι οι επιδημίες οφείλονται σε ιούς, σε μικρόβια, η εμφάνιση και χρήση εμβολίων, τα οποία επέτρεψαν την εξαφάνιση ιών, περιόρισαν τον ανορθολογισμό των αντιδράσεων, όχι όμως σε τέτοιον βαθμό ώστε να πάψει να αποτελεί μια σταθερά που διαχέεται εντός της πολιτικής και της σαθρότητας του μέλλοντος της ζωής, έτσι που εντέλει το τέλος της επιδημίας είναι ένα ακόμα βήμα προς την αβεβαιότητα της επιβίωσης.

Αυτή είναι η αποτίμηση του Σνόουντεν. Και εκείνο που προβάλλεται έντονα είναι πως η επιδημία που λαβαίνει ταχύτατα τη μορφή πανδημίας εντός της παγκοσμιοποιημένης ομοιόμορφης και ομοιόπλαστης ανθρωπότητας της «Ανθρωποκαίνου Εποχής» δεν αφήνει περιθώριο εναλλακτικής προσέγγισης: δεν αφήνει οδό διαφυγής, όλα είναι λιγότερο ή περισσότερο ίδια σε οποιαδήποτε γωνιά του κόσμου πια. Πρόκειται, πέραν της «χρόνιας έκτακτης ανάγκης», για κατάσταση εξαίρεσης η οποία προσφέρεται ως κανόνας, επιβάλλοντας ότι η ευθύνη του χειραγωγούμενου απανθρωποποιημένου ατόμου είναι η μόνη οδός σωτηρίας του ίδιου και του κοινού, αδιάφορο αν οι δεσμεύσεις που προϋποθέτει αυτή η ευθύνη είναι μια πολιτική και κοινωνική πανδημία, η οποία περιορίζει, αν δεν τιθασεύει δικαιώματα, σκέψεις και επιλογές.

Ο «κορωνοϊοκόσμος»

Ο COVID-19 είναι η πρώτη, από τα χρόνια του Ιπποκράτη και του Γαληνού ως σήμερα, ταυτόχρονη και ομολογημένη πλανητική πανδημία στην Ιατρική Ιστορία και κατ’ επέκταση στην ίδια την Ιστορία. Είναι αστείο να πιστεύει κανείς πως θα υπάρξει ένα πλανητικό «μετά», το οποίο μπορεί να προσδιοριστεί κάπως. Είναι ατομική, συλλογική, καθεστωτική πονηρία και αυταπάτη ότι η «κανονικότητα» του παρελθόντος θα ανατείλει όπου να ‘ναι. Ο COVID-19 ήρθε και θα μείνει πλανητικά, θα φτιάξει γύρω του έναν «κορωνοϊοκόσμο», πίσω από τον οποίο θα τρέχει η επιστήμη, θα πιλαλούν οι αρνητές της, θα ποδοπατούνται οι «αξίες» του βίου, θα κλαψουρίζει η πολιτική στην ποδιά της οικονομίας προς συγκράτηση της μακαριότητας ως την επόμενη πανδημία.

Δεν διαφεύγει την προσοχή ότι το έργο και ειδικότερα το βιβλίο του Σνόουντεν εντάσσονται στους προβληματισμούς που έχουν καταθέσει την τελευταία διετία η Σοσάνα Ζούμποφ («Η εποχή του κατασκοπευτικού καπιταλισμού», εκδ. Καστανιώτης 2020), ο Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν («Η κοινωνία της παρηγοριάς», εκδ. Opera, 2021), ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν («Πού βρισκόμαστε; Η επιδημία ως πολιτική», εκδ. Αλήστου Μνήμης, 2020), οι Εβά Ιλούζ και Εντγκαρ Καμπάνας («Ευτυχιοκρατία», εκδ. Πόλις 2020). Δεν πρόκειται για τραχανά απλωμένο στο τραπέζι της σκέψης, αλλά για τον ορατό κίνδυνο ότι η πανδημία COVID-19 είναι η είσοδος στο κελί του δημοκρατικοφανούς ολοκληρωτισμού της «Ανθρωποκαίνου Εποχής». Κανείς, επαναλαμβάνουμε, δεν μπορεί να προσδιορίσει τον δρόμο που άνοιξε ο COVID-19. Αν όμως δεν είσαι ολότελα τυφλός, κάτι βλέπεις επιτέλους!

{1BSYG}Frank M. Snowden{1BSYG}{CR}{2BTIT}Επιδημίες και κοινωνία{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Τιτίνα Σπερελάκη{CR}Εκδ. Πατάκη, 2021, σελ.704{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 32 ευρ{4BTIM}ώ