Ο πόλεμος στις γειτονιές

Μια εντυπωσιακή για την πληρότητά της έρευνα ιστορικού περιεχομένου ήλθε στο φως της δημοσιότητας και κυκλοφόρησε πρόσφατα με τον σεμνό τίτλο «Μέρες Κατοχής στην Αθήνα (Ζωγράφου – Γουδί – Κουπόνια) της Κατερίνας Μπαλκούρα. Φιλόλογος και ιστορικός η συγγραφέας, με επιτυχείς σπουδές πτυχιακές και μεταπτυχιακές στο ΕΚΠΑ και το Ιόνιο Πανεπιστήμιο, εκπλήσσει με τη μεστή πολύτιμου περιεχομένου αυτή έρευνά της των 400 σελίδων. Ισως είναι από τις λίγες, αν όχι η πρώτη του είδους, ιστορικές έρευνες που αφορά, τόσο μεθοδικά και εμπεριστατωμένα, την Αθήνα και τους ανθρώπους της, σε μια από τις δυσκολότερες περιόδους της εθνικής μας ιστορίας (1941-44).

Η συγγραφέας με έμπνευση, αφοσίωση, μεθοδικότητα και ερευνητικό μόχθο μελετά συγκεκριμένα τις πατριωτικές, συλλογικές νοοτροπίες και συμπεριφορές των ανθρώπων της σε τρεις κυρίως περιοχές της Αθήνας, όπως αυτές του Ζωγράφου, του Γουδίου και των Κουπονίων σε μια περίοδο εθνικής οδύνης και τραγωδίας. Μέσα σε δεκαέξι (16) πλήρη κεφάλαια, η συγγραφέας ανασύρει αριστοτεχνικά μνήμες και εικόνες της Κατοχής, που προκαλούν ακόμη και σήμερα, δηλαδή ογδόντα χρόνια μετά, μαζί με τον εθνικό πατριωτισμό, θαυμασμό και ηρωισμό, το δάκρυ, την κατάθλιψη και οδύνη για γεγονότα και πρόσωπα που πρωταγωνίστησαν τότε. Γι’ αυτό ας θεωρηθεί η έρευνα αυτή της κ. Κατερίνας Μπαλκούρα ως ένα κερί στη μνήμη τους, όπως εύστοχα μας το υπενθυμίζει στην εισαγωγή της.

Ξεκινώντας από την εμπνευσμένη προσπάθειά της να διασώσει στις αναμνήσεις τις μαρτυρίες των όσων συνέβησαν στην τραγική εκείνη περίοδο της Κατοχής, κατάφερε με πολύ μόχθο να αποκαταστήσει τις αδικίες της ιστορίας, που δεν τις κατέγραψε θεωρώντας ότι μια τέτοια λήθη θα έμοιαζε με ύβρη. Σε μια μεστή εισαγωγή της, η συγγραφέας καθιστά έκδηλη τη συγκίνησή της έχοντας επίγνωση των παθών της περιοχής και των ανθρώπων της την εποχή της Κατοχής. Ξεκινώντας από μια λιτή περιγραφή της Αθήνας της εποχής εκείνης και των περιοχών του Ζωγράφου, Γουδίου και των Κουπονίων, θα καταδείξει εν σπέρματι τις διαφορές των ανθρώπων στις ανατολικές συνοικίες με εμφανείς στάσεις και ηρωικές αντιστάσεις, από την αρχή της Κατοχής ως τον Δεκέμβρη του ’44.

Πριν επικεντρωθεί όμως στην περιγραφή των περιοχών του Ζωγράφου και των ανθρώπων που έδρασαν εκεί τότε και στις γειτονιές Γουδί και Κουπόνια, ως ιστορικός θα μας δώσει μία λιτή διαχρονική ιστορική περιγραφή της Αθήνας, με τα αρχαιολογικά της σημάδια αλλά και από γεγονότα, πρόσωπα και τοποθεσίες οριοθετώντας την περιοχή από του Παπάγου, τη Μονή Πετράκη – Ζωγράφου κ.ά. περιοχές, υπενθυμίζοντας ότι στις περιοχές αυτές στους νεότερους χρόνους, τέλη του 19ου αιώνα, σύχναζαν ρουμελιώτες τσέλιγκες με τα κοπάδια τους, που αργότερα τη θέση τους θα πάρουν οι πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία (1922). Η συγγραφέας προβαίνει σε μια δημογραφική και κοινωνιολογική περιγραφή της περιοχής, που αργότερα εμπλουτίζεται από κυκλαδίτες μαστόρους και Πελοποννήσιους.

Με υποδειγματική, επιστημονική μεθοδολογία, βασιζόμενη και σε πολλές προφορικές μαρτυρίες θα μας δώσει τη ζώσα πραγματικότητα της περιοχής του Ζωγράφου, μέσα από τις λεγόμενες «παρέες» και τις θαυμάσιες λεπτομέρειες τοποθεσιών με τα μαγαζιά τους και τις λεγόμενες «γειτονιές της τέχνης», όπου ζούσαν ονομαστοί λογοτέχνες, καλλιτέχνες και άλλες προσωπικότητες, όπως Κοτοπούλη, Παξινού, Μινωτής κ.ά. Από τις περιγραφές βέβαια δεν λείπουν ιστορικά κτίρια και ιδρύματα, που από τότε στόλιζαν την περιοχή, όπως το Πεισιστράτειο και Αδριάνειο υδραγωγείο, νοσοκομεία, στρατώνες κ.λπ. Για τους ιδρυτές τους, γιατρούς και άλλους λειτουργούς έχει για όλους και έναν κατάλογο. Ξεχωριστή είναι η αναφορά στις εκκλησίες του Αγίου Θωμά με τον Αρχιμανδρίτη Ηλ. Αποστολάκη, τον Αγιο Θεράποντα κ.ά. Για όλους τους κατονομαζόμενους έχει κι έναν καλό λόγο για τη συνεισφορά τους στην κοινωνία και τον πάσχοντα τότε συνάνθρωπο.

Καμουφλάζ και παραλλαγή

Μετά απ’ αυτή τη στατική θα ‘λεγα εικόνα θα περάσει στην περιγραφή του πολέμου και σε παραστατικές εικόνες με ατμόσφαιρα φόβου, βασανιστικής ζωής στα καταφύγια και τα υπόγεια, με καμουφλάζ και παραλλαγή στις μετακινήσεις. Κυρίαρχες οι εικόνες πείνας με το δελτίο στο χέρι για το ψωμί, τα χόρτα και τις λαχανίδες, τα συσσίτια, τη μαύρη αγορά που συνδέονται με την καθημερινή επιβίωση. Μέσα σ’ αυτή τη θλιβερή εικόνα, το Ζωγράφου ετοιμάζεται να στείλει τη βοήθειά του στους στρατιώτες του μετώπου, ωσότου έλθουν τα νέα της «συνθηκολόγησης» παράδοσης και υπογραφής και την αρχή πλέον της «Κατοχής», με τις επιτάξεις και τους περιορισμούς της κυκλοφορίας. Πολλές εφημερίδες κλείνουν, διαταγές να σφραγίσουν ή και φυγαδεύσουν τα ραδιόφωνα. Η παράνομη πλέον πληροφόρηση ερχόταν μόνο από το BBC του Λονδίνου ή το Ράδιο Μόσχα, που πολλοί βέβαια την πλήρωναν με τη ζωή τους.

Μετά μια μικρή αναλαμπή με ηρωικές πράξεις, όπως αυτή του Γλέζου και του Σιάντα, που κατέβασαν τη γερμανική σημαία από την Ακρόπολη, τον Σεπτέμβριο του 1941 θα ιδρυθεί το ΕΑΜ και αργότερα ο ΕΛΑΣ καθώς και άλλες οργανώσεις, όπως η ΠΕΑΝ κ.ά. για να προβάλουν αντίσταση κατά του εχθρού. Η συγγραφέας θα μας παρουσιάσει ονόματα πρωταγωνιστών όπως Αρης, Ζέρβας, Περρίκος κ.ά.

Στον απόηχο της ανατίναξης της γέφυρας του Γοργοπόταμου (25 του Νοέμβρη 1942), νέες οργανώσεις και συνθήματα εμφανίζονται στους τοίχους. Και μόνο η αναγραφή των πρωτεργατών και ιδρυτικών μελών όλων των αντιστασιακών οργανώσεων, που, εν τινι μέτρω, προσπαθεί να κάνει η συγγραφέας αναφέροντας και μόνο τα ονόματά τους προσφέρει αναμφίβολα μια ξεχωριστή τιμή στη μνήμη τους. Εδώ ξεχωριστή αναφορά θα κάνει για την ενθουσιώδη νεολαία των επονιτών με τη μαχητική τους στάση, τους πολλούς τρόπους αντίστασης που εκδηλώνουν αγόρια και κορίτσια. Τα κορίτσια ξεχωρίζουν με τα κεντήματα στις μπλούζες τους, τον «πράσινο έλατο». Θα μας δώσει συγκλονιστική περιγραφή από την κηδεία του εθνικού μας ποιητή Κωστή Παλαμά, κατά την οποία οι χιλιάδες λαού σήκωσαν τον μεγάλο νεκρό, που ως τελευταία πράξη ήταν ένα τεράστιο λαϊκό συλλαλητήριο, που το συγκλόνισε η απαγγελία των στίχων από τη βροντώδη φωνή του Αγγελου Σικελιανού. Σε λίγο οι Ζωγραφιώτες θα συνοδεύσουν σε πάνδημη κηδεία και τους γενναίους συμπατριώτες τους της οικογένειας των Μουρούτη και άλλων ηρωικών νέων.

Δεν παραλείπει βέβαια να σημειώσει την εναλλαγή των κατοχικών κυβερνήσεων, όπως αυτή με την ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον Απρίλη του 1943 από τον Ιωάννη Ράλλη, που ως γνωστόν στράφηκε κατά των κομμουνιστών με τα γνωστά «τάγματα ασφαλείας». Τότε σημαδεύτηκε από το μεγαλύτερο συλλαλητήριο, αυτό της 22-7-1943, όπου πρωτοστάτησε η νεολαία και η 17χρονη Παναγιώτα Σταθοπούλου στάθηκε όρθια κι αλύγιστη μπροστά στο γερμανικό τανκ που πέρασε πάνω της. Σήμερα ο τάφος της κοσμεί το νεκροταφείο Ζωγράφου, ενώ η προτομή της δεσπόζει περήφανη στην πλαγιά της Καλιακούδας του Μεγάλου Χωριού Ευρυτανίας, τόπου καταγωγής της αείμνηστης ηρωίδας.

Η πιο ματωμένη χρονιά

Θα μας δώσει ακόμη συγκλονιστικές εικόνες από την πιο ματωμένη χρονιά της Κατοχής, που άρχισε με τα Χριστούγεννα του ’43, δίνοντάς μας τόσο πολλά ονόματα από Γουδί, Κουπόνια και προπάντων του Ζωγράφου, που δραστηριοποιήθηκαν σε αντιστασιακές πράξεις που προκάλεσαν την οργή των κατακτητών, που έφθασαν να κρεμάσουν ακόμη και μικρά παιδιά για τιμωρία και εκφοβισμό. Θα μας δώσει αριστοτεχνικές περιγραφές από φοβερές μάχες στις ανατολικές συνοικίες της Αθήνας, όπως αυτή της Καισαριανής (21 Απριλίου 1944) και άλλες φοβερές συμπλοκές π.χ. Κάστρο του Υμηττού, οι εκτελέσεις των 200 πατριωτών στο Σκοπευτήριο Καισαριανής κ.ά.

Τα πολλά γερμανικά μπλόκα σε Βύρωνα, Δουργούτι, Κατσιπόδι και συλλήψεις με βάση καταστάσεις με κουκούλες και κυρίαρχες μορφές καταδοτών, όπως Πλητζανόπουλου, Μπουραντά κ.ά. Τραγική μορφή αυτή της Λέλας Καραγιάννη, λίγο πριν χτυπήσουν χαρμόσυνα οι καμπάνες της Απελευθέρωσης και η επιστροφή, μέσα σε παραλήρημα εθνικού ενθουσιασμού, της Ταξιαρχίας του Ρίμινι με επικεφαλής τον Τσακαλώτο.

Το πολύτιμο φωτογραφικό υλικό που συνοδεύει τη γοητευτική αφήγηση, οι ονομαστικές καταστάσεις εκτελεσθέντων Ζωγραφιωτών κ.λπ. μαζί με έγκυρες μαρτυρίες πολλών που έζησαν τα γεγονότα εκείνα, αναδεικνύουν την περιοχή του Ζωγράφου σε κεντρικό σύμβολο αναφοράς στην περίοδο της Κατοχής και η όλη έρευνα της κ. Μπαλκούρα συνιστά το ωραιότερο μνημόσυνο για όλα τα πρόσωπα που έδρασαν ως αληθινοί πατριώτες την περίοδο 1941-44.

Ο Κλεομένης Κουτσούκης είναι ομότιμος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου

{1BSYG}Κατερίνα Μπαλκούρα{1BSYG}{CR}{2BTIT}Μέρες Κατοχής {LF}στην Αθήνα{CR}(Ζωγράφου – {LF}Γουδί – Κουπόνια){2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδόσεις 24 γράμματα, σελ. 400{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή: 19 ευρ{4BTIM}ώ