Δημοκρατία: {LF}υπακοή ή υποταγή στους νόμους;

Οι κοινωνίες εκλαμβάνουν τον τρόπο συμπεριφοράς τους ως φυσιολογικό. Οι ειδικοί την τάση αυτή την αποκαλούν habitous. Οτι είναι δικό μας είναι και εντάξει! Το οξύμωρο, αν υπάρχει, το βλέπουν οι άλλοι, οι ξένοι, οι «εκτός».

Οταν εγκατασταθήκαμε στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1970, αυτό που μου έκανε εντύπωση ήταν ότι οι Αθηναίοι δεν έκαναν σειρά (ουρά) για να μπουν στο λεωφορείο, στα ταμεία στις τράπεζες, στα περίπτερα. Και τις επόμενες δεκαετίες, ακόμη και όταν τηρούσαν τη σειρά, δεν στεκόταν ο ένας πίσω από τον άλλο. Περίμεναν σκόρπιοι! Επρεπε να πεις «εγώ είμαι μετά την κυρία αλλά πριν από τον κύριο!» για να μην προκύψει παρεξήγηση. Και είχες τα μάτια σου δεκατέσσερα να μην υπάρξει κάποια σφήνα!

Μετά είδα ότι η μικρή αυτή παραβατικότητα είναι πολύ διαδεδομένη. Δεν περιορίζεται μόνο στη σειρά. Βλέπουμε ότι η παράβλεψη των νόμων και κανόνων να είναι κάτι σαν εθνικό σπορ: το παράνομο παρκάρισμα, το κάπνισμα στους δημόσιους χώρους, οι αυθαίρετες κατασκευές, και στις μέρες μας, η μάσκα που δεν φοριέται ή φοριέται με τη μύτη να εξαιρείται, οι αποστάσεις που – εντάξει! – τηρούνται αλλά όχι με «υπερβολές».

Από απαντήσεις που παίρνω – «Δεν είμαστε στο δημοτικό! Δεν θα κάνω ό,τι τους φυσήξει!» – βγάζω το συμπέρασμα ότι η υπακοή στους κανόνες εκλαμβάνεται ως υποταγή. Υποταγή σε ποιους, σε τι; Μάλλον σε κάποια αρχή που αυθαίρετα θέλει να υπακούμε σε εντολές.

Ετσι γίνεται κατανοητό γιατί πολλοί ντρέπονται να μπουν στη σειρά, να φορέσουν μάσκες, κ.ά. Με τη γλώσσα του σώματος θέλουν να δώσουν το μήνυμα ότι δεν υποτάσσονται. Αλλά σε ποιον δεν υποτάσσονται;

Μια εξήγηση για τη συμπεριφορά αυτή είναι ο συνήθης ύποπτος: η Τουρκοκρατία και η κληρονομιά της. Κάθε κανόνας εκλαμβάνεται ως ένα καπρίτσιο που πηγάζει από το ντοβλέτι. Και εμείς δηλώνουμε τη λεβέντικη αντίστασή μας.

Η άλλη εξήγηση – χωρίς να αποκλείει την πρώτη – μπορεί να είναι η έλλειψη δημοκρατικού φρονήματος. Στα δημοκρατικά καθεστώτα οι νόμοι και οι κανόνες πηγάζουν από την κοινωνία, δηλαδή από εμάς τους ιδίους. Η υπακοή δεν είναι υποταγή. Είναι συνέπεια.

Μια άλλη εξήγηση μπορεί να είναι η σύγχρονη εκδοχή του «ζυγού». Η ελίτ – με την υποκίνηση του ιμπεριαλισμού και των μεγάλων συμφερόντων – μας καταδυναστεύει! Αρα ό,τι επιβάλλεται με νόμους και κανόνες δεν θα πρέπει να περάσει αβίαστα. Πρέπει να είμαστε κατά των κανόνων γενικά, σε κάθε περίπτωση.

Πιστεύω ότι αν οι πολίτες καταλάβουν πώς λειτουργεί ένα δημοκρατικό πολίτευμα θα τους είναι ευκολότερο να «υπακούσουν» και να πειθαρχήσουν εκούσια. Το ιδεολόγημα ότι «αυτοί» συνωμοτούν κατά του λαού δεν θα υποχωρήσει εύκολα. Αλλά δεν ξέρω πώς αλλιώς διδάσκεται η δημοκρατία.

Ο Ηρακλής Μήλλας είναι πολιτικός επιστήμονας, πολιτικός μηχανικός και μεταφραστής