Από τους Ναζί στους Κρίστις

Ενα ακόμη κεφάλαιο στην πολυκύμαντη ιστορία ενός σημαντικού και σχετικά πρώιμου έργου του Δοµήνικου Θεοτοκόπουλου ετοιμάζεται να γραφεί, καθώς αποτελεί ένα από εκείνα που αναμένεται να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των συλλεκτών στην επερχόμενη δημοπρασία του οίκου Κρίστις στις 7 Δεκεμβρίου.

Ο λόγος για το «Πορτρέτο ευγενούς» που ο ζωγράφος – ο οποίος έμεινε στην Ιστορία γνωστός ως Ελ Γκρέκο – φιλοτέχνησε το 1570 και απεικονίζει έναν μαυροφορεμένο αυστηρό άνδρα που κοιτάζει κατά μέτωπο τον θεατή. Η εν λόγω ελαιογραφία, που εκτιμάται μεταξύ 690.000 και 1,7 εκατ. δολαρίων, δημιουργήθηκε την περίοδο που ο Θεοτοκόπουλος κινήθηκε μεταξύ Βενετίας και Ρώμης και πριν αφιερωθεί στα έργα με αποκλειστικά θρησκευτικό περιεχόμενο για τα οποία είναι και ευρέως γνωστός. «Το “Πορτρέτο ευγενούς” ρίχνει φως στην πρώιμη περίοδο της ζωγραφικής του Ελ Γκρέκο στην οποία κυριαρχούσε το βενετσιάνικο ιδίωμα, προτού εξελιχθεί στον καλλιτέχνη που όλοι γνωρίζουν» λέει ο επικεφαλής του τμήματος που διαχειρίζεται τα έργα των Μεγάλων Δασκάλων για τον οίκο Κρίστις στο Λονδίνο, Χένρι Πέτιφερ.

Το έργο του Θεοτοκόπουλου ωστόσο έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον του Τύπου διεθνώς, όχι μόνο εξαιτίας του δημιουργού του, όπως και του γεγονότος ότι δεν είναι συχνό φαινόμενο να εμφανίζονται έργα του σε δημοπρασίες, αλλά επειδή στο παρελθόν έχει πέσει θύμα των λεηλασιών των Ναζί. Στις 7 Δεκεμβρίου θα πωληθεί μαζί με άλλα έργα των Μεγάλων Δασκάλων που προέρχονται από τη συλλογή των Τζούλιους και Καμίλα Πρίστερ, των οποίων οι κληρονόμοι αποφάσισαν να πωλήσουν.

Ο ΕΒΡΑΙΟΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΟΣ. Ο Τζούλιους Πρίστερ ήταν ένας εβραίος-αυστριακός βιομήχανος τα κέρδη του οποίου προέρχονταν από τη δραστηριότητα του στον τομέα του πετρελαίου και της ενέργειας. Μαζί με τη σύζυγό του δημιούργησαν μια συλλογή με περισσότερους από 80 πίνακες των Μεγάλων Δασκάλων, μεταξύ των οποίων και έργα των Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, Αντονι βαν Ντάικ και Φρανς Χαλς, γεγονός που επέτρεψε στον Χένρι Πέτιφερ να χαρακτηρίσει το ζεύγος Πρίστερ ως «πραγματικούς γνώστες και συλλέκτες».

Καθώς ο διωγμός των Εβραίων στην Ευρώπη άρχισε να εντείνεται πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Πρίστερ κατέφυγαν αρχικά στο Παρίσι το 1938 και δύο χρόνια αργότερα διέφυγαν στο Μεξικό. Το σπίτι τους και η συλλογή έργων τέχνης που διατηρούσαν στη Βιέννη κατασχέθηκαν το 1944 από τους Ναζί. Αν και πρόσφυγας, ο Πρίστερ έκανε πολλές προσπάθειες με σκοπό να ανακτήσει την κλεμμένη συλλογή του πριν από τον θάνατό του το 1955, η οποία και συνεχίστηκε από τη σύζυγό του και τους απογόνους του για αρκετές δεκαετίες αργότερα. Το «Πορτρέτο ευγενούς» πέρασε ξανά στα χέρια της οικογένειας Πρίστερ χάρη στις προσπάθειες της Επιτροπής για τη Λεηλατημένη Τέχνη στην Ευρώπη, η οποία και εντόπισε τον πίνακα σε μια διαδικτυακή διαφήμιση ενός εμπόρου από τη Νέα Υόρκη. Μέχρι να επιστραφεί στα χέρια των νόμιμων ιδιοκτητών του η έρευνα έδειξε ότι ήταν κρυμμένος κατά τη διάρκεια του πολέμου. Μετά τη λήξη του εντάχθηκε υπό άκρα μυστικότητα για τέσσερις δεκαετίες σε μια ιταλική συλλογή, ενώ αργότερα γίνονταν συζητήσεις για την πώλησή του μεταξύ εμπόρων της Νέας Υόρκης και του Λονδίνου. Ο πίνακας επεστράφη στα χέρια των κληρονόμων των συλλεκτών το 2015 και συμπεριλήφθηκε το 2019 σε μια έκθεση αφιερωμένη στην προβολή της επιρροής του Ελ Γκρέκο στη σύγχρονη προσωπογραφία στο Γκραν Παλέ στο Παρίσι.