QR Code: Η μεγάλη ιστορία ενός μικρού τετραγώνου

Κάτω από τα χλωμά φώτα νέον του γραφείου τους, δύο τριαντάρηδες είναι αφοσιωμένοι στον μοναδικό υπολογιστή που βρίσκεται ανάμεσά τους. Ο Μασαχίρο Χάρα και ο Τακαγούκι Ναγκάγια προσπάθησαν να διαπραγματευτούν ώστε να τους δοθεί και ένας δεύτερος, όμως η διεύθυνση της Denso Wave, της εταιρείας παραγωγής εξαρτημάτων αυτοκινήτων για την οποία εργάζονται, ήταν αδιάλλακτη: δεν υπάρχουν περισσότερα κεφάλαια για το πρότζεκτ τους. Φταίει η έκρηξη της ιαπωνικής κερδοσκοπικής φούσκας που, εν έτει 1992, δεν παροτρύνει ακριβώς τους επιχειρηματίες να επενδύσουν στην καινοτομία. Μάλλον ειρωνικό για μια εφεύρεση η οποία, αρκετά χρόνια αργότερα, βρίσκεται σε κάθε γωνιά του δρόμου.

Γιατί αυτό που «μαγειρεύουν» οι δύο μηχανικοί είναι ο κώδικας QR, ή «κώδικας γρήγορης ανταπόκρισης» (Quick Response). Ευρέως διαδεδομένος σήμερα με αφορμή την υγειονομική κρίση, αυτό το τετράγωνο από μαύρο και λευκό αποθηκεύει τις πληροφορίες των εμβολιασμένων κατά της Covid-19, παρέχει έναν σύνδεσμο που παραπέμπει στο μενού των εστιατορίων, αποκαλύπτει την προέλευση ορισμένων προϊόντων στο σουπερμάρκετ. Πράγματα αδιανόητα για αυτή τη δημιουργία που θεωρούνταν ως επιπόλαιη μέχρι πριν από μερικά χρόνια στη Δύση. Με μαλλιά πλέον γκριζαρισμένα, ο Μασαχίρο Χάρα διηγείται ευχαρίστως την ιστορία αυτής της εφεύρεσης: «Οταν τον δημιούργησα, είχα στον νου μου κυρίως μια επαγγελματική του χρήση» λέει χαμογελαστός στη γαλλική «Libération».

Ούτε καν μπορούσαν να φανταστούν τότε ο Μασαχίρο Χάρα και ο Τακαγούκι Ναγκάγια πως μια μέρα αυτό που έφτιαχναν θα το επέλεγαν κάποιοι για τατουάζ – προσπαθούσαν απλώς να ελαφρύνουν (και να επιταχύνουν) τη δουλειά των εργαζομένων στα εργοστάσια αυτοκινήτων. Οπως εξηγεί ο ιάπωνας μηχανικός, την εποχή εκείνη, «όλη η διαχείριση της αλυσίδας παραγωγής των αυτοκινήτων γινόταν μέσω barcode», ραβδωτών κωδικών δηλαδή, οι οποίοι αποθηκεύουν τις πληροφορίες ενός προϊόντος, για παράδειγμα την τιμή του, μέσα στις παράλληλες ανισόπαχες γραμμές τους. Μόνο που τη δεκαετία του 1990 τα εξαρτήματα αυτοκινήτων συνοδεύονται από ολοένα και περισσότερες πληροφορίες και τα barcodes, που ανακαλύφθηκαν το 1949, έχουν ένα αξεπέραστο όριο: το μέγεθός τους. Μόνο καμιά εικοσαριά αλφαριθμητικοί χαρακτήρες (ψηφία και γράμματα) μπορούν να αποθηκευτούν σε αυτούς. Οι συσκευασίες των εξαρτημάτων λοιπόν καλύπτονται από δεκάδες ραβδωτούς κωδικούς, υποχρεώνοντας τους εργάτες να τους σκανάρουν όλους.

Χάρα και Ναγκάγια θέλουν να δημιουργήσουν ένα είδος super-barcode. Ο Χάρα εμπνέεται από το γκο, ένα στρατηγικό επιτραπέζιο παιχνίδι που ξεκίνησε από την Κίνα, και παίζεται με λευκά και μαύρα πιόνια πάνω σε ένα τετράγωνο ταμπλό. «Συνειδητοποίησα πολύ γρήγορα πως μια δισδιάστατη δομή θα επέτρεπε τη συμπερίληψη περισσότερων πληροφοριών» λέει. Το «περισσότερων» είναι βέβαια ευφημισμός γιατί οι κώδικες QR συγκεντρώνουν μέχρι και 4.296 αλφαριθμητικούς χαρακτήρες.

Τώρα που έχει την κεντρική ιδέα, ο Μασαχίρο Χάρα προσπαθεί να λύσει ένα άλλο πρόβλημα: πώς να μην μπερδεύεται η κάμερα του σκάνερ με τόσο άσπρο και μαύρο σε ένα τετράγωνο. Λύνει το ζήτημα του προσανατολισμού με μια ειδική σήμανση, τρία μικρότερα μαυρόασπρα τετραγωνάκια, στις τρεις από τις τέσσερις γωνίες του τετραγώνου. Είναι πια 1994 και ο κώδικας QR είναι έτοιμος. Στην ιαπωνική κοινωνία κάνει θραύση ήδη από τη δεκαετία του 2000. Στην Toyota, την αυτοκινητοβιομηχανία που προμηθεύει με εξαρτήματα η Denso Wave, δεν επιταχύνει απλώς τη δουλειά των εργαζομένων, της προσφέρει και μεγαλύτερη ακρίβεια: ενώ ένα μισοσβησμένο barcode είναι αδύνατο να διαβαστεί, τα δεδομένα στον κώδικα QR επεκτείνονται με έναν κώδικα διόρθωσης σφαλμάτων – ακόμα και με μια απώλεια 30% του κώδικα, αυτός μπορεί ακόμα να αποκωδικοποιηθεί. Κώδικες QR αρχίζουν να απαντούν σε ολοένα και περισσότερες διαφημιστικές αφίσες.

Τα ιαπωνικά εργοστάσια στην Κορέα, στην Κίνα, στην Ταϊλάνδη, βοηθούν στη διάδοση του κώδικα QR και στις χώρες αυτές, ήδη από το 2005. Οι υπόλοιπες ήπειροι θα χρειαστούν ακόμα μια δεκαετία για να τον αξιοποιήσουν – πρωτίστως διότι, αν και τα γιαπωνέζικα κινητά είναι από το 2002 εξοπλισμένα με κάμερες ικανές να τον διαβάσουν, τα iPhone δεν θα προτείνουν αντίστοιχες κάμερες παρά τη δεκαετία του 2010. Η Google αρχίζει να τον χρησιμοποιεί για τα Google Print Ads, την υπηρεσία που επιτρέπει την αγορά διαφημίσεων στις παραδοσιακές εφημερίδες, γενικά όμως, στη Δύση, όσοι δεν ενδιαφέρονται για την τεχνολογία ή αγνοούν την εφεύρεση αυτή ή τη θεωρούν άχρηστη. Μέχρι που ενέσκηψε η πανδημία, και τη βρίσκει πλέον κανείς παντού.

Μαζί με αυτή τη θεαματική εξάπλωση, βέβαια, προέκυψαν και κάποια θέματα ασφαλείας – ο Μασαχίρο Χάρα έφτιαξε πρόσφατα έναν νέο, ασφαλέστερο κώδικα QR, τον SQRC, ο οποίος επιτρέπει την απόκρυψη μέρους των πληροφοριών που περιέχει. Θέλει επίσης να δημιουργήσει έναν νέο κώδικα QR ικανό να περιλαμβάνει εικόνες, ελπίζει πρωτίστως να φανεί χρήσιμος στα νοσοκομεία, «αν μπορεί να περιέχει τις ακτινογραφίες, τις πληροφορίες των καρδιογραφημάτων των ανθρώπων… Σε περίπτωση ανάγκης, μπορεί να σώσει ζωές» λέει. Θέλει να σώσει ζωές, κι ας μην έχει γίνει η δική του καθόλου πλουσιότερη: από το 1999, με δική του επιθυμία, η χρήση του κώδικα QR δεν απαιτεί άδεια χρήσης και είναι δωρεάν.