Η σωτηρία του μεσογειακού αγροδασικού τοπίου

Οι πρόσφατες καταστροφικές πυρκαγιές δεν έκαψαν μόνο δάση. Δυστυχώς μεγάλη έκταση αφορούσε καλλιέργειες που «κανονικά» δεν καίγονται εύκολα, όπως ελιές, αμπέλια και οπωρώνες, που υπό άλλες συνθήκες λειτουργούν ως ασπίδα, δημιουργώντας ζώνες ασυνέχειας στο δασικό τοπίο. Σύμφωνα με τις πρώτες καταγραφές στη Βόρεια Εύβοια οι παραγωγικές αγροτικές εκτάσεις που καταστράφηκαν είναι 172.900 στρέμματα, δηλαδή το 33,78% του συνόλου, ενώ στη Γορτυνία το ποσοστό είναι μάλλον μεγαλύτερο, αποτελώντας εξαιρετικά σημαντικό μέρος της συνολικής περιβαλλοντικής και οικονομικής ζημιάς.

Τα τοπία όπου υπάρχει μείξη δέντρων, γεωργικών εκτάσεων, λιβαδιών και δασών σε μικρή κλίμακα και όπου οι χρήσεις γης (καλλιέργεια, βόσκηση και δασοκομία) συνυπάρχουν στην ίδια επιφάνεια ή εναλλάσσονται συχνά, τα ονομάζουμε αγροδασικά (δασογεωργικά, δασολιβαδικά και αγροδασολιβαδικά). Τα αγροδασικά τοπία καλύπτουν ίσως πάνω από το 23% της έκτασης της χώρας και είναι συχνά πολύ παλιά, αφού δημιουργήθηκαν την προβιομηχανική εποχή εξυπηρετώντας τις ανάγκες τοπικών αγροτικών οικονομιών μικρής κλίμακας.

Τα αρχαία αγροδασικά μωσαϊκά συγκεντρώνουν σήμερα την προσοχή της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας, αφού συνδυάζουν την παραγωγή ποικίλων τοπικών προϊόντων, αποτελώντας ταυτόχρονα ασπίδα στην κλιματική κρίση που απειλεί με ερημοποίηση τις εντατικά διαχειριζόμενες αγροτικές περιοχές (κυρίως αυτές με τις μονοκαλλιέργειες). Επιπλέον προστατεύουν το έδαφος από τη διάβρωση, προσφέρουν πολλές υπηρεσίες στην απορρόφηση του άνθρακα και τη ρύθμιση του κύκλου του νερού αποτρέποντας τις πλημμύρες, αποτελούν παράδεισο για τη βιοποικιλότητα φιλοξενώντας σπάνια κι απειλούμενα είδη χλωρίδας και πανίδας, αλλά και τοπικές ποικιλίες φυτών και φυλές αγροτικών ζώων και τέλος, το σημαντικότερο, αποτελούν τη βιο-πολιτισμική «ταυτότητα» κάθε τόπου.

Δυστυχώς η εκπληκτική ποικιλία των αγροδασικών τοπίων της χώρας μας που συνήθως βρίσκονται σε ορεινές και νησιωτικές περιοχές όπου το ανάγλυφο δεν βοηθάει στη μηχανοποίηση της παραγωγής, βρίσκεται εδώ και χρόνια σε κίνδυνο κυρίως λόγω εγκατάλειψης ή αλλαγής χρήσης, καθώς τα προϊόντα τους δεν μπορούν να ανταγωνιστούν αυτά των εντατικά καλλιεργούμενων εκτάσεων. Στα νησιά η ανεξέλεγκτη επιδοτούμενη βόσκηση οδηγεί στο σταδιακό γκρέμισμα των εκατοντάδων χιλιάδων χιλιομέτρων αρχαίων χειροποίητων αναβαθμών, ένα έγκλημα διαρκείας όπου το γόνιμο έδαφος χάνεται για πάντα, όπως και κάθε δυνατότητα ανάκτησής του. Επιπλέον στις ορεινές περιοχές επελαύνουν τα νεαρά δάση, συχνά με γρήγορη φυσική αναγέννηση και επέκταση (συχνά εύφλεκτων) θαμνώνων που εισβάλλουν σε εγκαταλειμμένους αγρούς και οπωρώνες, οι οποίοι γίνονται αδιάβατοι. Ταυτόχρονα η εγκατάλειψη της εκτατικής κτηνοτροφίας αυξάνει την καύσιμη ύλη, μιας και η εσταυβλισμένη πλέον κτηνοτροφία στηρίζεται σε (συχνά εισαγόμενες) ζωοτροφές.

Η κλιματική κρίση, με την αύξηση της διάρκειας των καυσώνων και των συνεπώς των δασικών πυρκαγιών δημιουργεί αναπόδραστα έτσι ένα επιπλέον πρόβλημα που συχνά μας διαφεύγει. Η μεγάλη έκταση και η ιδιαίτερη δομή των αγροδασικών τοπίων της χώρας μας μάς υποχρεώνει σε μια νέα «μεσογειακή κλιματική πολιτική» για την προστασία τους από την εγκατάλειψη και συνακόλουθα από τις πυρκαγιές που απειλούν να τα αφανίζουν για πάντα, μιας και αποτελούν όχι μόνο βιο-πολιτισμική κληρονομιά της Ελλάδας, αλλά και όλου του πλανήτη, δεδομένου ότι συχνά περιστοιχίζουν αρχαιολογικούς χώρους και όπου καταγράφονται κάποια από τα αρχαιότερα δέντρα του πλανήτη (π.χ. αιωνόβιες ελιές στην Κρήτη).

Η αξιοποίηση των διαθέσιμων χρηματοδοτήσεων του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας αποτελεί μια μοναδική ευκαιρία για «να πιάσουν τόπο τα χρήματα» κάνοντας τους αγρότες συμμάχους μιας νέας «κλιματικής πολιτικής» με εφαρμογή στην πράξη της «Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας» και προστατεύοντας ταυτόχρονα αυτή τη σπουδαία βιο-πολιτισμική κληρονομιάς της χώρας μας. Στο νέο βιβλίο με τίτλο: «Παραγωγικές αναδασώσεις για ζωντανά αγροτικά τοπία», το Πράσινο Ινστιτούτο προτείνει την προστασία, αποκατάσταση, και επανίδρυση των αγροδασικών τοπίων με οικονομικά κίνητρα και εκτεταμένες φυτεύσεις εκεί, με παραγωγικά οπωροφόρα ή άγρια καρποφόρα δασικά δέντρα, μια βιώσιμη λύση που έχει ήδη αποδώσει καρπούς σε κάποιες μεσογειακές χώρες.

Ο δρ. Ρήγας Τσιακίρης είναι δασολόγος – περιβαλλοντολόγος, μέλος της επιστημονικής επιτροπής του Πράσινου Ινστιτούτου