Η πολιτική και ο θάνατος

Το ερώτημα «γιατί ο θάνατος της Φώφης Γεννηματά συγκίνησε τόσους πολλούς, τόσο πολύ», από πρώτη άποψη μοιάζει περιττό. Εχει μια απάντηση αυτονόητη. Ο θάνατος μιας νέας γυναίκας, μητέρας τριών παιδιών, που έζησε με τον καρκίνο κοντά δύο δεκαετίες, από τη στιγμή που διαγνώστηκε η μητέρα της πρώτα, ο πατέρας της κατόπιν και λίγο μετά τον θάνατό τους και η ίδια, θα ήταν ένα γεγονός συγκλονιστικό έτσι κι αλλιώς. Οποια κι αν ήταν η γυναίκα αυτή. Πολύ περισσότερο όταν τη συγκίνηση την πολλαπλασιάζει ο σεβασμός που προκαλεί η στάση αυτής της γυναίκας – στάση, που ο θάνατος μόνον αποκάλυψε πλήρως – απέναντι στην αρρώστια. Το ότι δεν επέτρεψε στον καρκίνο να την εμποδίσει να ζει, όπως εκείνη ήθελε να ζει, δεν επέτρεψε στον φόβο του θανάτου να της κλέψει το δικαίωμα στη ζωή. Το ότι είχε το θάρρος να πει: «Το θέμα είναι να μπορείς να ζεις, να μη ζεις συνέχεια κάτω από τη σκιά και την αγωνία και τον φόβο. Αν ζεις με τον φόβο, αυτή δεν είναι ζωή, έχεις νικηθεί στην πραγματικότητα, στην καθημερινότητά σου». Κι όχι μόνον να το πει, να το κάνει πράξη.

Αλλά αυτή δεν είναι ολόκληρη η απάντηση. Γιατί εκτός από τη συγκίνηση που έτσι κι αλλιώς προκαλεί το συγκλονιστικό γεγονός του πρόωρου θανάτου και εκτός από τον σεβασμό που προκαλεί η αποκάλυψη της στάσης της απέναντι στον φόβο του θανάτου, στην περίπτωση της Φώφης Γεννηματά λειτουργεί κι ένα ξάφνιασμα. Ενα, δραματικά αποτελεσματικό, στοιχείο απροσδόκητου. Επειδή αυτά τα αισθήματα συγκίνησης και θαυμασμού, αυτό το υπόδειγμα θάρρους έρχεται από ένα πρόσωπο που ζούσε στην πιο κακόφημη γειτονιά της πόλης, από μια εκπρόσωπο του κόσμου των επαγγελματιών της πολιτικής, από την επικεφαλής ενός πολιτικού κόμματος και μάλιστα ενός κόμματος εξουσίας που εξέπεσε. Γιατί, έτσι, η Φώφη Γεννηματά, χωρίς να το επιδιώκει ίσως, αποκατέστησε μια χαμένη, ξεχασμένη λειτουργία της πολιτικής. Την παιδαγωγική της λειτουργία. Τη λειτουργία του παραδείγματος.

Ειπώθηκε πολλές φορές ότι η περίπτωση Γεννηματά, έτσι όπως την όρισε ο θάνατος, και η συγκίνηση που προκάλεσε, άνοιξαν ένα παράθυρο κι έφεραν λίγο καθαρό αέρα, μια αίσθηση ανθρωπιάς στον περίκλειστο, τοξικό και απάνθρωπο οίκο της πολιτικής. Για όσο διαρκέσει. Ειπώθηκε, επίσης, ότι ο θάνατός της άλλαξε για λίγο το πολιτικό κλίμα, επέβαλε κάτι σαν πολιτική εκεχειρία, έφερε τους πολιτικούς αντιπάλους λίγο πιο κοντά. Και – το είπε με επιγραμματική απλότητα ο πρόεδρος της Βουλής – έδωσε μια αμυδρή ελπίδα κάτι από αυτό το κλίμα να διασωθεί, να διατηρηθεί «κρατώντας έναν εχθρό, την υποτροπή της βασικής νόσου της πολιτικής ζωής που είναι ο διχασμός και η υπερένταση όσο πιο μακριά γίνεται». Να μην επιστρέψει η πολιτική στην εποχή των υπονόμων. Μακάρι, αλλά δεν πρέπει να πετάμε στα σύννεφα. Θα πρόσθετα κάτι ακόμη, μια τρίτη διαπίστωση/ευχή: Να βρούμε την ευκαιρία να σκεφτούμε ξανά και να ορίσουμε αλλιώς την απάντηση στο ερώτημα: τι είναι η πολιτική;

Στις δεκαετίες της μεταπολίτευσης, όταν επιτέλους η δημοκρατική κανονικότητα έθεσε τέλος στη μετεμφυλιακή δημοκρατική καχεξία, η πολιτική στην Ελλάδα άρχισε να αποκτά τα χαρακτηριστικά που είχε από τον πόλεμο κι ύστερα, στις δεκαετίες της ευημερίας, στον δυτικό κόσμο. Η πολιτική ήταν προπάντων η διευθέτηση ανταγωνιστικών αιτημάτων για τη διανομή της ευημερίας, ήταν η διαδικασία μέσα από την οποία καθοριζόταν ποιος παίρνει τι, πότε και πώς. Ειδικά στην ελληνική περίπτωση, ο ανταγωνισμός των κομμάτων εξουσίας είχε μετατραπεί σε μια εκλογική δημοπρασία που κατακυρωνόταν στον υποσχόμενο πειστικότερα τα περισσότερα. Κι όπως έγραφε πριν από 30 χρόνια ο Κονδύλης, «προέκυψε έτσι μια κατάσταση όπου η δημαγωγία ήταν αναπόδραστη γιατί την επιθυμούσαν εκείνοι προς τους οποίους απευθυνόταν, πιστεύοντας ότι, αν την πάρουν στην ονομαστική της αξία, θα μπορέσουν να τη χρησιμοποιήσουν ως γραμμάτιο προς εξόφληση».

Κι όταν η χρεωκοπία έβαλε τέλος σε όλα αυτά, η πολιτική η ίδια μπήκε σε κρίση. Κατέρρευσε η νομιμοποιητική της βάση. Η απόπειρα αναστήλωσης μέσω της υπόσχεσης ότι μια άλλη εκδοχή πολιτικής έχει έναν μαγικό τρόπο να αποκαταστήσει τη χαμένη ευημερία, «με ένα νόμο κι ένα άρθρο», διαψεύστηκε τραγικά. Η κρίση, η απαξία της πολιτικής μεγεθύνθηκε. Και η οξύτητα του λόγου, η τοξικότητα των επιθέσεων κατά των πολιτικών αντιπάλων, η υποκατάσταση του πολιτικού επιχειρήματος από την ad personam κριτική, έμοιαζαν όλο και πιο παράταιρα, αφού δεν τα δικαιολογούσε μια πολιτική υπόσχεση, μια αυταπάτη έστω, αλλά μια γυμνή και απροσχημάτιστη βουλιμία για εξουσία.

Η ανάγκη για έναν επαναπροσδιορισμό του νοήματος και του περιεχομένου της πολιτικής δεν είναι ελληνικό μόνον πρόβλημα. Στην εποχή «μετά τις δεκαετίες της ευημερίας», στην εποχή όπου τα λεγόμενα μεταπολιτικά προβλήματα (το περιβάλλον, τα δικαιώματα του φύλου, η ασφάλεια, η μετανάστευση) υπερβαίνουν τα όρια της παραδοσιακής πολιτικής ως διαχείρισης οικονομικών προσδοκιών, η πολιτική πρέπει να υποδυθεί νέους ρόλους, να διαχειριστεί θέματα ταυτότητας και κουλτούρας, να απαντήσει σε ένα εκκωφαντικό αίτημα για αξιοπρέπεια, όπως λέει ο Φουκουγιάμα. Και δυσκολεύεται. Αλλά εδώ, στην Ελλάδα, η ανάγκη μοιάζει πιο επιτακτική και η αμηχανία των απαντήσεων πιο εμφανής.

Η συγκίνηση που προκαλεί ένας θάνατος, ο σεβασμός που προκαλεί το παράδειγμα μιας γενναίας γυναίκας, δεν γεμίζουν, βέβαια, το κενό, δεν απαντούν στην αμηχανία. Μα αν, τουλάχιστον, έδιναν την αφορμή για έναν αναστοχασμό;