Ο βίος ως ράκος

Εχω και παλιότερα αναφερθεί στην περίπτωση ενός αρχαιολόγου που, σκάβοντας, βρέθηκε σε έναν σωρό από θραύσματα αγγείων. Οσοι είχαμε επαγγελματικά ή ερασιτεχνικά βρεθεί σε μια ανασκαφή, θα έχουμε μείνει με την ανεκλάλητη χαρά των υποθέσεων του ανασκαφέα, κρατώντας το πανάρχαιο θραύσμα του.

Την ίδια, όμως, ηδονή μού προσέφερε πρόσφατα ένα κουρέλι που βρήκα έξω από την αυλόθυρα του σπιτιού μου ένα πρωί. Ηταν ένα κουρέλι όσο ένα αντρικό μαντίλι. Το ύφασμα ήταν μάλλον προϊόν ενός αργαλειού σπιτικού, διότι είχε όλα τα γνωρίσματα της μη βιομηχανικής παραγωγής. Κατάγομαι από μια οικογένεια εκ μητρός, όπου γιαγιά, μητέρα και θείες ύφαιναν στον αργαλειό που ήταν εγκατεστημένος στο κατώι. Εχω κι άλλοτε περιγράψει τις παιδικές μου εμπειρίες δίπλα στη μάνα μου, όταν στην Κατοχή ύφαινε κουρελούδες που στρώνονταν σε όλο το σπίτι των γονιών της, όταν η Κατοχή είχε ήδη οδηγήσει τον καθηγητή πατέρα μου να ζητήσει μετάθεση για την κωμόπολη της μάνας μου, σε εποχή που ο μισθός του, με τον πληθωρισμό, αρκούσε για δύο ή τρεις ημέρες για ψωμί, ελιές και λαχανίδες.

Οταν, λοιπόν, πρωί εκείνη την ημέρα πρόσφατα αντίκρισα το κουρέλι έξω από την εξώπορτα στο πεζοδρόμιο ενός κεντρικού δρόμου σε αθηναϊκό προάστιο, η μνήμη ταξίδεψε σε εποχές που η παιδική βουλιμία για γνώση απορροφούσε, ταξινομούσε, αξιολογούσε και διατηρούσε ό,τι προσέθετε γνώση, με την πεποίθηση πως γνώση περιττή δεν υπάρχει και καλό είναι κάθε φορά μπροστά σε προκλήσεις της στιγμής να μπορείς να επιστρατεύσεις τα δεδομένα, ώστε να ανταποκριθείς στις ανάγκες της συγκυρίας. Το κουρέλι εκείνο, που ο αέρας, τα αυτοκίνητα που διέρχονται, κάποια κλωτσιά περαστικού ή πιθανόν δραπετευμένο από το τρίτροχο του παλιατζή, που σχεδόν κάθε μέρα την ίδια πρωινή ώρα διέρχεται, διαλαλώντας το επάγγελμά του, είχε παραπέσει στο πεζοδρόμιο, με βρήκε σε ώρα διαθέσιμη για υποθέσεις και λύσεις αινιγμάτων.

Το κουρέλι, και κάθε σκουπίδι, έχει τις ανάλογες πληροφορίες με ένα αγγείο στην Κνωσσό ή έναν κάλυκα κανονιού σε ένα πεδίο μάχης. Κατ’ αρχάς μας πληροφορεί για την ύλη του. Το κουρέλι αποτελείται από στημόνι και υφάδι. Και, όπως έγραψα πριν, η ύφανση μας πληροφορεί, αν έγινε στον οικιακό αργαλειό ή στο εργοστάσιο με τις υφαντικές μηχανές. Το σπιτικό έχει αναγνωρίσιμα στοιχεία, αφού συνήθως οι κόμποι και τα νήματα εξέχουν, ακόμη και κάποιες αστοχίες της υφάντρας, όταν αφηρημένη επαναλάβει ένα νήμα και αλλοιώσει λίγο τη συμμετρία του σχεδίου, κάνοντας το σχέδιο ασύμμετρο. Το κουρέλι που βρήκα ήταν σαφώς ένα προϊόν σπιτικού αργαλειού, άρα το ρούχο ανήκε σε πρόσωπο που είχε πρόσβαση ή και ανάγκη στην οικόσιτη βιομηχανία. Δεν μπορούσε κανείς να υποθέσει αν προέρχονταν από ρούχο ανδρικό ή γυναικείο, πάντως επρόκειτο για ένδυμα, δεν ήταν ούτε χαλί, ούτε τραπεζομάντηλο ή κουρτίνα ή μαξιλαροθήκη. Με λίγη προσοχή διαπίστωνες πως σε ένα σημείο είχε υπολείμματα κλωστής, έτσι που μπορούσες να υποθέσεις πως υπήρχε εκεί κάποτε ραμμένο κουμπί. Αρα ήταν ένδυμα του άνω μέρους του σώματος. Με ακόμη πιο επισταμένο έλεγχο διέκρινες πως το ύφασμα τόπους-τόπους αδιόρατα είχε χάσει τη χρωματική του καθαρότητα. Είχε με τον καιρό, και πιθανόν τις βροχές ή τα νερά του πεζοδρομίου, ξεβάψει. Αυτό, βέβαια, σήμαινε πως πιθανόν είχε βαφεί για να ικανοποιήσει την ανάγκη και το γούστο του ιδιοκτήτη.

Το σήκωσα από το οδόστρωμα και τότε παρατήρησα πως, ενώ ήταν ένα κουρέλι υφάσματος με τις κλωστές που είπα, στην άκρη του, καθώς το τέντωνες, είχε μια λακούβα στο κέντρο, μια κλίση που φαινόταν να έχει πάρει από τη χρήση. Οντας ρούχο τού πάνω κορμού σε οδηγούσε ευθέως να υποθέτεις πως ήταν γυναικείο ένδυμα και είχε πάρει το σχήμα και το βάθος γυναικείου στήθους. Οπως ήδη είπα, το ύφασμα είχε μια ποιότητα που παρέπεμπε σε ένδυμα επίσημο. Πιθανόν ήταν σακάκι γυναικείο, ίσως και γυναικείο γιλέκο.

Καθετί έχει την ιστορία του, τη χρήση του, την αξία του. Το κουρέλι του δρόμου είχε κάποτε φορεθεί από μια γυναίκα που και η ποιότητα του υφάσματος και η πιθανή του χρήση παρέπεμπε σε γυναίκα ευρείας μέσης ηλικίας, όχι έφηβο, ούτε γηραιά κυρία. Από δω και πέρα άρχισαν οι υποθέσεις. Αργαλειούς σπιτικούς σπανίως θα βρει κανείς σήμερα σε μεγάλες πόλεις, πολύ περισσότερο στην Αθήνα, ακόμη και στις λαϊκές γειτονιές της. Αργαλειό είχαν η γιαγιά στην κωμόπολη, όπως είπα, και μάλιστα στην Κατοχή. Αμφιβάλλω αν σήμερα στην ίδια κωμόπολη υπάρχουν αργαλειοί και υφάντρες.

Στην Αθήνα εγώ αργαλειό είδα στο σπίτι της σπουδαίας Αννας Σικελιανού που υπήρξε φίλη μου ως τον θάνατό της. Είχε μάθει αργαλειό από την Εύα Πάλμερ-Σικελιανού, την πρώτη σύζυγο του ποιητή, τον είχε εγκαταστήσει στο σαλόνι του σπιτιού της στο Κολωνάκι, κοντά στη Δεξαμενή, και ύφαινε κατά παραγγελία κυριών από τη μεγαλοαστική τάξη – μια πηγή των αναγκαίων εσόδων και αναγκών της.

Το κουρέλι που βρήκα σαφώς ανήκε σε ρούχο που είχε υφανθεί στην επαρχία και πιθανόν να είχε γίνει ρούχο από μοδίστρα που έραβε στο σπίτι της κατόχου. Τέτοιες μοδίστρες χρησιμοποιούσε και η μητέρα μου και στην Αθήνα και θυμάμαι για μια βδομάδα το σαλόνι του σπιτιού γινόταν ραφτάδικο με τη ραπτομηχανή. Το μεγάλο τραπέζι με απλωμένα τα υφάσματα και δίπλα τα πατρόν, τα σχέδια, που καθοδηγούσαν τη ράφτρα να αντιγράψει μοντέλα της μόδας των Παρισίων και των Αθηνών! Το πρώτο μου μακρύ παντελόνι σε ηλικία 12 χρονών η μοδίστρα της μητέρας μου το έραψε.

Παρατηρώντας πάντα το κουρέλι του δρόμου προσπάθησα να φανταστώ πού και για ποιο λόγο φορέθηκε, αφού ήταν ολοφάνερο πως δεν ήταν καθημερινό ένδυμα. Τα καλά της ρούχα μια γυναίκα, και στην επαρχία και στην πρωτεύουσα, τα φορά σε συγκεκριμένες ή έκτακτες περιστάσεις. Αν είναι γυναίκα θρησκευόμενη, τα φορά στην εκκλησία, στη λειτουργία της Κυριακής, ή στις μεγάλες θρησκευτικές γιορτές. Αλλά και οι σπιτικές γιορτάδες, Χριστούγεννα, Πάσχα, της Παναγίας, την ονομαστική γιορτή του ζεύγους ή των παιδιών που, στην επαρχία τουλάχιστον, ανοίγει το σπίτι και δέχεται επισκέψεις.

Αν το κουρέλι που βρήκα ανήκε σε νεαρή δεσποινίδα της επαρχίας ή των προαστίων των Αθηνών που κατοικούνται από ανθρώπους της επαρχίας που οι ανάγκες τούς οδήγησαν στην πρωτεύουσα, δεν αποκλείεται να φορέθηκε ως επίσημο ένδυμα, εκτός από την ονομαστική γιορτή, και για τη συνάντηση με μέλλοντα σύζυγο, αλλά χωρίς αμφιβολία και σε επισκέψεις φιλικών προσώπων σε εορταστικές συνεστιάσεις. Χωρίς να χαρακτηριστώ για οργιάζουσα φαντασία, με πείρα ομιλών, μπορώ να εικάσω πως το επίσημο αυτό ένδυμα ταλαιπωρήθηκε, πιθανόν λερώθηκε ή και σκίστηκε σε ραντεβού και σε στιγμές πάθους.

Το επίσημο αυτό ένδυμα είναι βέβαιο ότι φορέθηκε από τη νεαρά κόρη, όταν ορκίστηκε ως πτυχιούχος στο Πανεπιστήμιο και την καμάρωσαν οι γονείς της. Εκτοτε, όμως, παρήλθε χρόνος πολύς και πιθανόν το φόρεμα να φορέθηκε και στην υποδοχή του γαμπρού κατά τους αρραβώνες. Ομως υπάρχει στη φαντασία ένα χαίνον διάστημα, ώστε το φόρεμα εγκαταλείφθηκε, έγινε κουρέλι, τίς οίδε πώς τα κομμάτια του χρησιμοποιήθηκαν (ως ξεσκονόπανα, ως πατάκια στο παρκέ, ως μπαλώματα;) και κάποιο τεμάχιο βρέθηκε να το φέρνει ο άνεμος στις αγιυές και στα τρίστρατα.

Η μοίρα όλων των πραγμάτων, όπως και όλων των ανθρώπων. Ποιος άραγε μπόρεσε να αναπλάσει τον βίο και την πολιτεία του ζητιάνου στα σκαλοπάτια της εκκλησίας, την μπογιατισμένη πόρνη που ανθρώπινο κουρέλι ανεβοκατεβαίνει το σταυροδρόμι στου Ψυρρή; Ερειπωμένα ρούχα, ερειπωμένα σπίτια, ερειπωμένα εργοστάσια, ερειπωμένες γειτονιές και ερειπωμένα έθνη. Πού κατάντησε η Βαβυλώνα; Στο αριστούργημα του Μπέκετ «Το τέλος του παιχνιδιού» ο ήρωας, καθηλωμένος σε αναπηρικό καροτσάκι, για να κοιμηθεί βάζει ένα κουρελάκι στο πρόσωπό του: η μόνη του περιουσία!