«Οι καλλιτέχνες σήμερα είναι περισσότεροι από το κοινό»

Διδάσκει τα μαθήματα της Ιστορίας της Τέχνης και του Πολιτισμού της Πόλης στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του Πολυτεχνείου Κρήτης στα Χανιά. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα περιλαμβάνουν τα μητροπολιτικά φαινόμενα, τις ακραίες μορφές κατοίκησης, τα υβρίδια της παγκοσμιοποίησης, την τέχνη μετά το τέλος της τέχνης. Και στο πρόσφατο βιβλίο του «Οχι ακριβώς τέχνη», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πλέθρον, περιγράφει πώς αυτή εξαπλώθηκε σε κατηγορίες δραστηριοτήτων που δεν είχαμε φανταστεί: από τους βιντεο-καλλιτέχνες, τους youtube-bloggers, τους περφόρμερ κάθε τύπου, καλλιτέχνες-ακτιβιστές, ερασιτέχνες δημιουργούς πάσης φύσης. Συλλέκτης ο ίδιος περιοδικών και κόμικς, εικονολάτρης και φίλος των καλτ και των αντεργκράουντ καλλιτεχνικών εκφράσεων αλλά και πλάνης ταξιδιώτης σε πόλεις του κόσμου, ο Θάνος Μουτσόπουλος διατηρεί ακονισμένο το βλέμμα του σε ό,τι δημιουργικό εμφανίζεται και διεκδικεί να κυριαρχήσει, έστω και για σύντομο διάστημα.

«Αυτή η υπερδιόγκωση έχει να κάνει με μία μαζική δημοκρατία των social media όπου μέσα σε αυτές τις πολλές φωνές υπάρχουν πράγματα που είναι περίπου καλλιτεχνικά. Οπως για παράδειγμα όταν μία κυρία ποστάρει φωτογραφίες από τις γάτες της και οι οποίες μάλιστα έχουν εκατομμύρια χτυπήματα. Οι κριτικοί αυτές τις εικόνες που έχουν σύνθεση, χρώματα, είναι βίντεο ή φωτογραφίες θα τις θεωρήσουν τέχνη; Σίγουρα δεν ζούμε στη μεταμοντέρνα κατάσταση όπου όλα επιτρέπονται, αλλά είναι πάρα πολλά αυτά που είναι περίπου τέχνη.

Σήμερα γίναμε όλοι καλλιτέχνες;

Προσωπικά δεν θέλω να είμαι καλλιτέχνης. Είμαστε όλοι περίπου καλλιτέχνες, πολύ κοντά στην τέχνη κάνοντας δημιουργικά πράγματα. Ακόμα και ένα κείμενο μπορεί να μην είναι ενιαία λογοτεχνία αλλά να θεωρηθεί εικαστικό έργο. Φυσικά μπορούμε ακόμη να κάνουμε τη διάκριση ενός αμιγώς καλλιτεχνικού έργου. Οχι για πολύ όμως. Αυτό που παρατηρώ είναι ότι οι θεσμοί, τα κάστρα της τέχνης και εννοώ τις σχολές καλών τεχνών, τα μουσεία, τις γκαλερί, προβάλλουν όλο και πιο απομονωμένα μέσα σε αυτό το χάος.

Η σύγχρονη τέχνη δεν έχει διευρύνει τα προσδιορισμένα πεδία της;

Είδαμε καφετζούδες, φωτορεπόρτερ σε εκθέσεις documenta και biennale. Η ίδια η θεσμική τέχνη υπέσκαψε τα θεμέλιά της περιλαμβάνοντας τα πάντα. Γύρω από τους προσδιορισμένους χώρους διογκώνονται τα περισσότερα καλλιτεχνίζοντα πράγματα. Σήμερα είμαι πεπεισμένος ότι οι καλλιτέχνες είναι πλέον πολύ περισσότεροι από το κοινό. Στο μέλλον θα μιλάμε για αριθμούς δημιουργικών ανθρώπων και καλλιτεχνών που δεν έχουν υπάρξει ξανά. Δεν προτείνω την επιστροφή στις μικρές κοινωνίες. Εξάλλου η εμφάνιση του φαινομένου της μοντέρνας τέχνης είναι συνδεδεμένη με μητροπόλεις με μεγάλους πληθυσμούς, όπως το Παρίσι ή το Βερολίνο. Ομως πιθανόν η παρουσία των σταρ καλλιτεχνών να είναι ακόμη πιο εφήμερη από ό,τι σήμερα.

Μπήκε σε αδιέξοδο η τέχνη;

Προφανώς. Δεν είναι λύση όμως η επιστροφή σε ένα ένδοξο παρελθόν όπου όλα ήταν ωραία. Ούτε είναι λύση η χρήση της ιστορίας ως zapping όπου ο καθένας ανάλογα με τα γούστα του θέλει να επιστρέψει στην «κορυφαία στιγμή της», είτε αυτή η κορύφωση είναι η Αναγέννηση, ο εμπρεσιονισμός, η ρωσική Πρωτοπορία, το dada. Δεν γίνεται να επιστρέψουμε σε κάτι από όλα αυτά, γιατί το έχουμε ήδη κάνει στα πλαίσια της μεταμοντέρνας κατάστασης που βιώνουμε εδώ και σχεδόν μισό αιώνα. Εχουμε ήδη επιστρέψει σε βίλες με κίονες, σε ζωγραφιές με «γλυμένο» ρεαλισμό, σε κάθε μορφής αναβίωση, νεο-dada, νεοφλούξους, νεο-περφόρμανς. Πραγματικά δεν υπάρχει όριο. Κάθε απόψυξη παλιάς αξίας είναι δυνατή, κάθε συνδυασμός-κοκτέιλ διαφορετικών συστατικών είναι πιθανός. Αυτό που δεν είναι δυνατόν είναι να επιστρέψουμε σε μονοπολιτισμικές κοινωνίες όπου επικρατεί ένα μόνο αισθητικό πρότυπο.

Μήπως είναι μία φούσκα όλη αυτή η περίπου τέχνη και ακολουθήσει μία κόπωση;

Η εποχή μας ακροβατεί ανάμεσα σε μία θεμελιώδη αντίφαση: από τη μια οι περισσότεροι άνθρωποι επικαλούνται το «παντού τέχνη» ως βέβαιο μονοπάτι προς τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής μας. Και από την άλλη, το σύστημα της τέχνης υπερασπίζεται τη σημασία «μεγάλων» ή «διάσημων» καλλιτεχνών που μονοπωλούν τα επίσημα μίντια, τις αίθουσες των μουσείων σύγχρονης τέχνης και τις συλλογές των εκατομμυριούχων. Αυτός λοιπόν ο κορεσμός μπορεί ίσως να συμβεί σε ηλικιακό επίπεδο. Αλλά έρχονται νεότεροι και οι οποίοι θέλουν να εμφανίσουν μία selfie ακόμη…

Οι νεότεροι οικειοποιούνται πλατφόρμες social media, αχρησιμοποίητες από τους μεγαλύτερους, το Τik Tok για παράδειγμα

Οι φοιτητές μου λένε ότι το Facebook πρακτικά είναι για τους ηλικιωμένους, ενώ εκείνοι χρησιμοποιούν το Instagram. Ομως αυτό που με τρομάζει στο Instagram είναι ότι δεν μπορώ να ακολουθήσω τη ροή εικόνων χωρίς πλαίσιο αναφοράς.

Δεν παρατηρείται υπερβολική διόγκωση μόνο στην παραγωγή εικόνων, αφού στα social media υπάρχει και φλυαρία κειμένων.

Το κείμενο μπήκε στα μουσεία και στις documenta είτε με τα conceptual εννοιακά έργα καλλιτεχνών είτε από την ανάγκη να διαβάσεις το καρτελάκι δίπλα στο έργο για να μπορείς να δεις και να καταλάβεις μία έκθεση. Θυμάμαι στην έκθεση Outlook στο Γκάζι το 2003 υπήρχε ένα έργο της μεξικανής εικαστικού Τερέζα Μαργκόλις, το οποίο για τον βιαστικό επισκέπτη ήταν ένας τοίχος με μεγάλα χαρτιά στους τόνους του ροζ. Ο βιαστικός λοιπόν θεατής υπέθετε ότι είναι κάποιο αφηρημένο έργο και έφευγε. Αν διάβαζε το καρτελάκι θα διαπίστωνε όμως ότι η καλλιτέχνις συνεργαζόταν με τα νεκροτομεία της πόλης του Μεξικού. Στους χώρους των οποίων είχε βουτήξει τα χαρτιά στο υγρό που χρησιμοποιούσαν σε νεκροψίες αγνώστων οι οποίοι είχαν δολοφονηθεί. Μία πληροφορία γραπτή που αλλάζει τελείως την οπτική ανάγνωση του έργου. Οποιος δεν το διάβασε, δεν κατάλαβε τίποτα.

Στην εποχή της υπερδιόγκωσης ποιοι χώροι έχουν ξεχωρίσει με την περίπου καλλιτεχνική δημιουργία;

Στο βιβλίο έχω παρακολουθήσει τους παράλληλους χώρους των εικαστικών. Ντιζάιν, αρχιτεκτονική, μόδα, κόμικ, τους χώρους που φιλοσοφικά μας φέρνουν σε πολύ δύσκολη θέση όπως τα έργα των ψυχικά ασθενών, ή ο ερασιτεχνισμός και η ανώνυμη τέχνη. Αφιερώνω χώρο σε υλικά πράγματα και δεν περνώ σε αυτήν την εξελισσόμενη πραγματικότητα της εξαΰλωσης των έργων NFT. Η δική μου γενιά δεν μπορεί να κατανοήσει την ιδέα του άυλου. Τώρα ίσως αυτή η γενιά που αποκαλούμε millennials έβαλε αυτή τη ριζική φιλοσοφική αλλαγή που έχει να κάνει με την υλικότητα.

Είσαι της ύλης;

Οσο ζω δεν θα μπορέσω να απεγκλωβιστώ από αυτή την υλική σχέση με το καλλιτεχνικό ή και το παρακαλλιτεχνικό φαινόμενο. Ούτε μπορώ να αποχωριστώ την έντυπη μορφή βιβλίων και περιοδικών. Ενα βιβλίο, ένα περιοδικό, ακόμη και μία εφημερίδα είναι σχέση με την ύλη. Το πιάνεις, το αγγίζεις, το αντιλαμβάνεσαι με την αφή. Στη δική μας συνάντηση το συνδέσαμε ακόμη πιο υλικά με πάστα και καφέ. Ολα αυτά θα πάψουν να είναι αντιληπτά.

Μάλλον οι millennials δεν έχουν σχέση με την ύλη επειδή δεν έχουν εξασκήσει την αίσθηση της αφής.

Αφού καταφεύγουν στο Ιντερνετ δεν τη χρειάζονται. Δεν νιώθουν την έλλειψή της. Ισως και να είναι μία απελευθέρωση. Προσωπικά, η ιδέα ότι η βιβλιοθήκη μου θα πάρει φωτιά είναι εφιάλτης. Αυτοί είναι πιο ελεύθεροι. Εχουν όλη τους την περιουσία στην τσέπη τους.

Σταμάτησες ή συνεχίζεις να αγοράζεις περιοδικά;

Εχω περιοριστεί. Αλλά είμαι προσκολλημένος στο χαρτί. Πάντα πηγαίνω στα περίπτερα με τον ξένο Τύπο και αναζητώ κάτι που θα εκπλήξει. Για παράδειγμα, το εύρημά μου είναι το ιταλικό περιοδικό apartamento. Μου φάνηκε πολύ ενδιαφέρουσα η ιδέα του να μπαίνεις στην κατοικία ενός ανθρώπου και μέσα από αυτή να βλέπεις τι συμβαίνει. Είναι μία επιστροφή στην ύλη: βλέπω τι υπάρχει στη βιβλιοθήκη σου, βλέπω στον καναπέ σου, στο τραπέζι σου και μέσα από αυτά καταλαβαίνω πράγματα για εσένα.

Και στην Αθήνα, τι βλέπεις όταν την περπατάς;

Τα γκραφίτι σαν τατουάζ πάνω στο δέρμα του κτιρίου. Με τη διαφορά ότι αυτό διαπράττεται χωρίς την άδεια του ίδιου του δημιουργού του. Δεν πιστεύω ότι η Αθήνα είναι μία φρικαλέα πόλη λόγω των άναρχων, πυκνών και ψηλών πολυκατοικιών και δημόσιων χώρων χωρίς πράσινο.

Πιθανότατα είναι μια φρικαλέα πόλη για άλλους λόγους: το κυκλοφοριακό, την προβληματική δημόσια συγκοινωνία, τους ανεξέλεγκτους ταξιτζήδες, τα ντικενσιανά δημόσια νοσοκομεία, τη βία και την αγένεια των κατοίκων της. Ομως οι πολυκατοικίες δεν είμαι σίγουρος αν είναι το πρόβλημα. Είναι σίγουρα ένα ελληνικό φαινόμενο, το οποίο πουθενά αλλού από τη διογκωμένη πρωτεύουσα του κράτους δεν εμφανίζεται πιο έντονα.