Από τα δικαστήρια στο Νομπέλ Ειρήνης

Από μία ειρωνεία της τύχης, το πρώτο φύλλο της εφημερίδας «Νόβαγια Γκαζέτα» κυκλοφόρησε στη Ρωσία την Πρωταπριλιά του 1993 με τιράζ 100.000 φύλλων. Μία ομάδα πέντε δημοσιογράφων, οι Ντμίτρι Μουράτοφ, Σεργκέι Κουσνιερόφ, Πάβελ Βοσάνοφ, Αρκέμ Μουρταζάγιεφ, Ντμίτρι Σαμπόφ, μαζί με άλλους συνεργάτες, είχαν αποχωρήσει από την εφημερίδα της Κομμουνιστικής Νεολαίας «Κοσμομόλσκαγια Πράβντα», προκειμένου να ιδρύσουν μία «Νέα Καθημερινή Εφημερίδα». Μία από τις βασικές αρχές λειτουργίας της εφημερίδας, είναι η εκλογή του διευθυντή της από τη συντακτική ομάδα, αρχή η οποία τηρείται απαρέγκλιτα.

Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, τελευταίος πρόεδρος της ΕΣΣΔ, με τα χρήματα που είχε λάβει από το Βραβείο Νομπέλ, αγόρασε 8 ηλεκτρονικούς υπολογιστές, για τη δημοσιογραφική ομάδα, η οποία αριθμούσε τότε 30 μέλη, αγοράζοντας, ταυτόχρονα, το 10% των μετοχών της εταιρείας, στην οποία ανήκει η εφημερίδα. Οι υπόλοιπες μετοχές ανήκουν, μέχρι σήμερα, κατά 76% στη συντακτική ομάδα που διατηρεί το έλεγχο της έκδοσης και το 14% στον γνωστό επιχειρηματία και μαικήνα Αλεξάντρ Λεμπέντεφ.

Η εμφάνιση της εφημερίδας στις αρχές της δύσκολης για τη Ρωσία δεκαετίας 1990 – 2000, ήταν αλλαγή του παραδείγματος. Από τη μία πλευρά, υπήρχε η μακρά παράδοση της λογοκριμένης σοβιετικής δημοσιογραφίας και, από την άλλη, η ασυδοσία και ο κίτρινος Τύπος, όργανο του νέας ρωσικής ελίτ, των ολιγαρχών, ο οποίος προωθούσε τα πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα μίας κλειστής, διεφθαρμένης ομάδας, ενώ οι έμπειρες μυστικές υπηρεσίες των χώρας, χειραγωγούσαν δημοσιογράφους και ΜΜΕ.

Αποκαλύψεις. Η «Νόβαγια  Γκαζέτα» είναι ο φάρος της ερευνητικής δημοσιογραφίας και το προπύργιο της ελευθεροτυπίας στη Ρωσία, εδώ και τρεις, περίπου, δεκαετίες. Δημοσίευσε πολλές έρευνες, αποκαλύπτοντας τη διαφθορά όχι μόνο τοπικών στελεχών και πολιτικών, αλλά και ανώτατων στελεχών του Κρεμλίνου. Ασχολήθηκε εκτεταμένα με το ζήτημα του πολέμου στον Βόρειο Καύκασο, αποκαλύπτοντας τις πρακτικές των ρωσικών δυνάμεων στον πόλεμο της Τσετσενίας, των μυστικών υπηρεσιών κατά των ισλαμιστών τρομοκρατών, τις εξωδικαστικές διώξεις και τις δολοφονίες των ΛΟΑΤΚΙ από το καθεστώς Καμζίροφ στην Τσετσενία (2017), το ξέπλυμα μαύρου χρήματος ρώσων μαφιόζων και πολιτικών στη Μολδαβία, τις εκρήξεις πολυκατοικιών στη Μόσχα (1999), την υπόθεση των ομήρων στο θέατρο Νορντ Οστ (2002), την τραγωδία στο σχολείο του Μπεσλάν (2004), τις απάτες και τις καταχρήσεις κρατικών αξιωματούχων στην πόλη Σότσι (2019) κ.ά.

Οι έρευνες αυτές είχαν ως αποτέλεσμα, όχι μόνο να σύρεται η εφημερίδα στα δικαστήρια, με αγωγές ύψους εκατομμυρίων ρουβλίων, την τρομοκράτηση των μελών της σύνταξης με κατ’ οίκον έρευνες, ανακρίσεις και δίκες, αλλά και τη δολοφονία, τουλάχιστον, 7 δημοσιογράφων της, εκ των οποίων η πιο γνωστή είναι η Αννα Πολιτκόφσκαγια, την οποία σκότωσαν στις 7 Οκτωβρίου 2006, ημέρα των γενεθλίων του Βλαντίμιρ Πούτιν, στο κατώφλι του σπιτιού της. Είχε προηγηθεί, το 2003, η δολοφονία με άγνωστη, δηλητηριώδη ουσία του Γιούρι Στσεκοτσίχιν, υποδιευθυντή της εφημερίδας, ο οποίος ερευνούσε το σκάνδαλο με την εισαγωγή επίπλων από την Ιταλία, στο οποίο είχαν εμπλακεί υψηλόβαθμα στελέχη των μυστικών υπηρεσιών. Στις 15 Μαρτίου 2012, η εφημερίδα ανακοίνωσε πως μία «περίεργη» χημική μυρωδιά, ανάγκασε τους εργαζομένους της να εγκαταλείψουν το κτίριο.

Ασφυκτικός έλεγχος. Εδώ και χρόνια, οι αρχές της Ρωσίας ασκούν ασφυκτικό έλεγχο στα ΜΜΕ. Αυτό γίνεται, είτε μέσω της εξαγοράς των πλειοψηφικών πακέτων μετοχών από πιστούς στο Κρεμλίνο ολιγάρχες είτε μέσω της «αναγόρευσης» των μη πειθήνιων ΜΜΕ σε «ξένους πράκτορες» ή «μη επιθυμητές οργανώσεις στη Ρωσική Ομοσπονδία». Αρκεί η επιδότηση κάποιας έρευνας από διεθνή οργανισμό, ξένη κυβέρνηση ή ιδιώτη, ύψους μερικών χιλιάδων ευρώ, προκειμένου το ΜΜΕ να θεωρηθεί «ξένος πράκτορας» και να υποχρεωθεί να δημοσιεύει το κείμενο «Οι πληροφορίες αυτές μεταδίδονται από το τάδε ΜΜΕ, το οποίο βάσει της ρωσικής νομοθεσίας θεωρείται ξένος πράκτορας». Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη διακοπή των διαφημιστικών πακέτων, την οικονομική αιμορραγία και το κλείσιμο κάθε εφημερίδας, ραδιοφωνικού-τηλεοπτικού σταθμού αλλά και ενημερωτικών ιστοσελίδων. Η «Νόβαγια Γκαζέτα» έχει ένα μεγάλο αριθμό συνδρομητών, αλλά και χιλιάδων υποστηρικτών μέσα στη Ρωσία, οι οποίοι την ενισχύουν με τη μέθοδο crow funding.

Η απονομή του βραβείου Νομπέλ Ειρήνης στον διευθυντή της εφημερίδας Ντμίτρι Αντρέγιεβιτς Μουράτοφ (1961), δεν τιμάει μόνο τον αγώνα του ιδίου και της συντακτικής ομάδας που ηγείται για τη Δημοκρατία και την ελευθεροτυπία στη Ρωσία, αλλά και τους εκατοντάδες χιλιάδες αναγνώστες της έντυπης και ηλεκτρονικής «Νόβαγια Γκαζέτα» που τη στηρίζουν καθημερινά, αφήνοντας μία χαραμάδα ελπίδας, δίνοντας, συνάμα, τη δυνατότητα σε πραγματικούς δημοσιογράφους να κάνουν αυτό για το οποίο προορίζονται: να ελέγχουν χωρίς φόβο και πάθος την εξουσία.

Ο Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης είναι δημοσιογράφος, εκδότης του περιοδικού «Στέπα» για τον ρωσικό πολιτισμό