Ελληνικό ιντερμέδιο

Η κυρίως Ελλάδα, για εκατοντάδες χρόνια υποταγμένη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά και πριν, όπως έγραψα πρόσφατα, και στην εχθρική για τη μίμηση πράξεως Βυζαντινή θρησκευτική, ανατολίζουσα πολιτιστικά, απέχθεια για το θέατρο, έμεινε εκτός της ευρωπαϊκής ιστορίας αιώνες. Εκτός από την Κρήτη, πριν πέσει κι αυτή στην οθωμανική νέκρα, και τα Επτάνησα που ευτύχησαν να μην αισθανθούν ποτέ στο σβέρκο τους την ισλαμική μπότα. Η Κρήτη και τα Επτάνησα, όσο ακολούθησαν άλλη οδό υποταγής, δυτική, άρα και θεατρική λεωφόρο, μας προίκισαν με έξοχα δείγματα αφομοίωσης των κωδίκων του ευρωπαϊκού θεατρικού ποταμού. Και η Κρήτη και τα Επτάνησα, κάτω από την πολιτιστική επιρροή των ευρωπαίων κατακτητών, Βενετσιάνων στην Κρήτη και Βενετσιάνων, Αγγλων και Γάλλων στα Επτάνησα, ήταν φυσικό και λογικό να ακολουθήσουν τον κυρίαρχο θεατρικό κανόνα που πρότειναν οι πολιτισμικοί τους κατακτητές.

Ετσι όλα τα είδη θεάτρου που ευδοκίμησαν στην Ευρώπη μέσω Ιταλίας, συνήθως δοκιμάστηκαν και κυριάρχησαν, βασικά στις περίκλειστες αυλές των ευγενών κυριάρχων στην Κρήτη και ως αναγνωστική απόλαυση στα Επτάνησα.

Η Αναγέννηση ως γνωστόν επέστρεψε στον πολιτισμικό χάρτη της Ευρώπης πριν από την κάθοδο των βαρβάρων και την κατάλυση κάθε θεατρικού στην πυρά της Ιεράς Εξέτασης. Και ήταν λογικό να μιμηθεί όλα τα εξαίσια είδη μιμητικής πράξεως που συνέλαβε και ο αρχαίος ελληνικός και ο ρωμαϊκός πολιτισμός.

Πέρα από την αναβίωση του έπους («Ερωτόκριτος», ιταλικά, βρετανικά, ιρλανδικά, σκανδιναβικά, ρωσικά έπη) αναδύθηκαν σε νέο ορίζοντα όλα τα είδη του θεατρικού μοντέλου. Μυστήρια, τραγωδίες, ιλαροτραγωδίες, κωμωδίες, φάρσες. Εγραφα το 1979 στο «ΒΗΜΑ», επ’ ευκαιρία της παράστασης του «Φορτουνάτου» του Μαρκαντώνιου Φώσκολου από την «Εταιρεία Θεάτρου Κρήτης» και σκηνοθεσία του μακαρίτη Κώστα Μπάκα: «Εγραψα κι άλλοτε πως η Κρήτη, μεγάλη μητέρα του νεοελληνικού θεάτρου, χώρος με έντονα και αυθεντικά πολιτιστικά στοιχεία, έδρα σήμερα ενός Πανεπιστημίου με Φιλοσοφική Σχολή, μπορεί και πρέπει να γίνει ο έγκυρος και δημιουργικός ερμηνευτής του σώματος του Κρητικού Θεάτρου. […] Το Κρητικό Θέατρο, κλαδί και δημιουργική συνέχεια της όψιμης ευρωπαϊκής Αναγέννησης, είναι η γέφυρα που ενώνει την παράδοση της ελληνιστικής περιόδου, της λατινικής άνθησης και του μεσαιωνικού και αναγεννησιακού θεάτρου με τα δυνάμει λαϊκά στοιχεία που υπόγεια επιβίωσαν στον ελλαδικό χώρο. […] Η πρωτοτυπία του Φώσκολου δεν βρίσκεται, βέβαια, στο θέμα, που παραπέμπει κατευθείαν στις κωμωδίες του Μενάνδρου και του Πλαύτου. Βρίσκεται στη σύνθεση ενός ποικίλου υλικού, στη χυμώδη, τολμηρή γλώσσα, στο ήθος και στην ιθαγένεια των τύπων και των καταστάσεων, στη ρυθμοποιία, όχι μόνο τη στιχουργική, στο χρώμα, τέλος, που εξαντλεί τη φανταχτερή λαϊκή παλέτα.

Ο τρόπος με τον οποίον ο Φώσκολος εντάσσει στο έργο του τοπικά μοτίβα, θεατρικούς χαρακτήρες, της λόγιας ιταλικής κωμωδίας, τον σχολαστικό δάσκαλο, τον περιδεή στρατιώτη που κωμικά αλαζονεύεται, την προξενήτρα, τον ερωτόληπτο γέρο (πρόγονο του Πανταλόνε και του μολιερικού Ζερόντ), τους λαίμαργους και πολυμήχανους δούλους (επίγονους των αριστοφανικών και πρόγονους των Σκαπίνων και των Σγαναρέλων) πιστοποιεί για ένα συγγραφικό τάλαντο, όχι τυχαίο, μιαν αίσθηση σκηνικής οικονομίας έμπειρη, μιαν άνεση του θεατρικού ρυθμού και αντίληψη του λαϊκού χιούμορ».

Ο «ΔΑΒΙΔ». Στον δαιμόνιο και φιλόλογο καθηγητή, σκηνοθέτη Σπύρο Ευαγγελάτο οφείλουμε και τον «Δαβίδ», έργο αγνώστου χιώτη συγγραφέα, γραμμένο σε φραγκοχιώτικο ιδίωμα. Παραπέμπω σε σημείωμά μου το 1980: «Ο “Δαβίδ” είναι αναμφισβήτητα ένα φιλολογικό γεγονός. Υπάρχει το πρόβλημα της ταύτισης του άγνωστου συγγραφέα, υπάρχει ανοιχτό το πρόβλημα του χρόνου συγγραφής, η έρευνα για τα πιθανά πρότυπα ή ανάλογα, υπάρχουν θέματα γλωσσικά και διαλεκτικά που πρέπει να εξεταστούν. Ομως το κείμενο υπάρχει και θεατρικά είναι λαλίστατο. Προσωπικά με ενδιέφερε η θεατρική του φυσιογνωμία, πώς δηλαδή λειτουργεί ως θεατρικός κώδικας. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως το έργο αυτό προήλθε από τις προσπάθειες της Propaganda Fide, της ιησουίτικης οργάνωσης που είναι γνωστό πως χρησιμοποίησε και το θέατρο για να εμπεδώσει ή να διαδώσει τον καθολικισμό. Οι Ιησουίτες ήταν οι πρώτοι που δημιούργησαν “μαθητικό θέατρο”.

Τα γνωστά φρικαλέα “Ταμπλό βιβάν”, οικεία και σε μας από το σχολείο και τα κατηχητικά, είναι δική τους ανακάλυψη. Εχουν εξάλλου σωθεί τέτοια κείμενα και στα πολωνικά (Κρακοβία) και στα σλάβικα (Ντουμπρόβνικ) και στα γαλλικά. Προσωπικά δεν αμφιβάλλω ότι ο “Δαβίδ” είναι ένα τέτοιο κείμενο. Γραμμένο από χιώτη καθολικό, πιθανώς ιερωμένο λόγιο, σκόπευε στη θρησκευτική αγωγή των τροφίμων κάποιου από τα γνωστά κολλέγια που διατηρούσαν οι Ιησουίτες στην Ιταλία. Σε ένα από αυτά δίδασκε ο Βερνάτσας που αντέγραψε το κείμενο. Αλλά και ο Βελάστης, προς τον οποίο κλίνουμε ως πιθανό συγγραφέα, ήταν στέλεχος της Ιερής Προπαγάνδας. Τώρα αν το έργο παίχθηκε σε κάποιο Κολλέγιο στην Ιταλία για να φρονηματίσει τα Χιωτάκια ή αν προοριζόταν για το νησί, όπου η καθολική προπαγάνδα ματαίως πάσχιζε να αλλαξοπιστήσει, είναι άγνωστο. […] Το έργο δεν είναι δυνατόν να γράφτηκε πριν από το 1700. Υφολογικά και άλλα γλωσσικά στοιχεία στηρίζουν αυτή την άποψη. Το ιησουίτικο θέατρο, πέρα από την προπαγανδιστική και την εκπαιδευτική του πρόθεση, δεν αποτελεί ούτε ιδιαίτερη σχολή, ούτε ειδική θεατρική φόρμα. Ολοι οι καλοί προπαγανδιστές κάθε εποχής ήξεραν ότι για να περάσουν τις θέσεις τους έπρεπε να βρουν τις οικείες, τις κοινόχρηστες, τις αναγνωρίσιμες φόρμες. Το νέο πρέπει να περιβληθεί το μανδύα της μόδας, τη λέξη την κοινή και την κοινοπαράδεκτη όψη. Η αναλογία της ορθόδοξης λειτουργίας προς την αρχαία τραγωδία είναι ένα ατράνταχτο επιχείρημα. Στον “Δαβίδ” ο άγνωστος ποιητής κατόρθωσε να εκμεταλλευτεί όλες τις γνωστές στον καιρό του φόρμες, παρακμασμένες πια, αλλά ακόμη στη λαϊκή δεκτικότητα ενεργές. Εξάλλου οι φόρμες αντέχουν περισσότερο στη λαϊκή του εκδοχή. Στον “Δαβίδ” αναγνωρίζει κανείς δάνεια από τις ηθολογίες (Moralites), από τα μυστήρια και τα μεσαιωνικά “παιχνίδια” (Jeux). Οι συντεχνίες, οι αδελφότητες στον Μεσαίωνα, αλλά και αργότερα, επεξεργάστηκαν αυτές τις φόρμες και με τον καιρό τις τυποποίησαν.

Η προπαγάνδα των Ιησουιτών αρχίζει τον αγώνα της αντιμεταρρύθμισης στα μέσα του 16ου αιώνα. Τότε αυτές οι φόρμες είναι και λαϊκές και δημοφιλείς. Είναι φυσικό στα κλειστά πλαίσια των κολλεγίων οι δάνειοι κώδικες του “Μαθητικού Θεάτρου” να κράτησαν με ευνόητη συντηρητικότητα την επιτυχημένη φόρμουλα.  Δεν είναι παράξενο λοιπόν που τον 18ο αιώνα ένα τέτοιο κείμενο περιέχει, εν πυκνώ, μοτίβα, λύσεις, ευρήματα, πόζες, σχέσεις και όψεις δανεισμένες από την όλη περιπέτεια του θρησκευτικού και του λαϊκού θεάτρου της Ευρώπης. Από αυτή την άποψη ο “Δαβίδ” είναι πολύτιμο θεατρικό εύρημα. Τη σκοπιμότητα της συγγραφής του την επισκιάζει η δομή του, η καταγωγή των μορφών του και βέβαια η γλώσσα του. Την ιθαγένεια ενός έργου την καθορίζει η γλώσσα του. Και ο “Δαβίδ” μας αφορά, όσο μας αφορούν και οι βυζαντινές μυθιστορίες. Μας αφορά όσο και τα κυπριακά σονέτα που απηχούν πολύ ατόφιο τον Πετράρχη. Μας αφορά, όσο μας αφορά και ο κρητικός “Ζήνων” που είχε άμεσο πρότυπο λατινική τραγωδία γραμμένο από άγγλο ιησουίτη».