Πού πήγε ο ελεύθερος χρόνος;

«Οκτώ ώρες δουλειάς, οκτώ ώρες ανάπαυσης και οκτώ ώρες για ό,τι θέλει ο καθένας». Αυτό ήταν το σύνθημα των εργατών που συμμετείχαν στη μεγαλειώδη και ματωμένη απεργία της Πρωτομαγιάς του Σικάγου, το 1886 – και χρειάστηκε να περάσουν αρκετά χρόνια και να μεσολαβήσει ένας παγκόσμιος πόλεμος προκειμένου να θεσμοθετηθεί ως κατάκτηση των εργαζομένων.

Σημειώνεται ότι μόλις μισό αιώνα νωρίτερα, οι βιομηχανικοί εργάτες της Αγγλίας είχαν καταφέρει, δύσκολα και με θυσίες, να γίνει νόμος η 10ωρη δουλειά ημερησίως, κάτι που τότε είχε θεωρηθεί τεράστια κατάκτηση. Οταν δε ξέσπασαν οι αγώνες για το οκτάωρο, προκάλεσαν τεράστιες αντιδράσεις στην απέναντι πλευρά – για του λόγου το αληθές, την παραμονή της Πρωτομαγιάς του 1886, οι εφημερίδες της εποχής έγραφαν πως αν η απεργία στεφόταν με επιτυχία, θα ενθαρρυνόταν η τεμπελιά και η ακολασία – ενώ θα εντεινόταν και η κομμουνιστική απειλή!

Η καθιέρωση του οκταώρου, λοιπόν, αποτελούσε μια τεράστια κατάκτηση. Τα επόμενα δε χρόνια, ελάχιστοι έδειχναν να δίνουν βάση σε αυτό που είχε πει ο Τζον Μέιναρντ Κέινς το 1930, εκτιμώντας ότι η ανθρωπότητα θα οδηγούνταν σταδιακά σε μια εργάσιμη εβδομάδα 15 ωρών – έστω κι αν μετά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα, άρχισαν να διατυπώνονται ολοένα πιο συχνά αιτήματα για περαιτέρω μείωση του εργάσιμου χρόνου.

Ενα κακόγουστο αστείο… Ειδικά σήμερα, πάντως, η πρόβλεψη του Κέινς μοιάζει με ένα κακόγουστο αστείο. Οσο για το σύνθημα του Σικάγου, απέχει από την πραγματικότητα και στα τρία σκέλη του: Οι οκτώ ώρες δουλειάς αποτελούν παρελθόν για ολοένα περισσότερους εργαζομένους, ειδικά στον ιδιωτικό τομέα – έστω κι αν τυπικά ισχύουν στις περισσότερες χώρες (όχι όμως στην Κίνα). Οι οκτώ ώρες ανάπαυσης αντιπροσωπεύουν έναν κανόνα που σπανίως τηρείται, όπως ο καθένας μπορεί να βεβαιώσει. Οσο για τις υπόλοιπες οκτώ ώρες, στις οποίες θεωρητικά όλοι μπορούν να κάνουν ό,τι θέλουν, συνήθως αναλώνονται στα πάσης φύσης «καθήκοντα» που συνοδεύουν τις ζωές μας ή μας επιβάλλονται.

Η κατάσταση που διαμορφώνεται οδήγησε τον ΟΟΣΑ να επινοήσει τον όρο «χρονική φτώχεια», που αφορά τους ανθρώπους για τους οποίους ο χρόνος που κάνουν ό,τι θέλουν αντιστοιχεί σε λιγότερο από το 60% του μέσου όρου. Οσοι ανήκουν σε αυτή την κατηγορία φαίνεται πως πληθαίνουν διαρκώς, σύμφωνα με τα στοιχεία του διεθνούς οργανισμού, ο οποίος διαπιστώνει επίσης πως ο μέσος ελεύθερος χρόνος μειώνεται συστηματικά μετά τη δεκαετία του ’80. Μάλιστα, στη δεκαετία του 2010, καταγράφηκε μείωση στις οκτώ από τις 13 χώρες για τις οποίες υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία – κατά 14% στη Νότια Κορέα, 11% στην Ισπανία, 6% στην Ολλανδία, 5% στην Ουγγαρία και 1% στις ΗΠΑ (όπου ήδη ήταν συγκριτικά λίγος).

Σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις δε, η πανδημία και οι αλλαγές που επέφερε στον τρόπο οργάνωσης της ζωής και της εργασίας επιτάχυναν τις εξελίξεις και έδωσαν τη χαριστική βολή στο μοντέλο των «τριών οκτώ». «Για τους εργαζομένους σε γραφεία, η πανδημία θόλωσε τα όρια περισσότερο παρά ποτέ (…)» σημειώνει η Σάρα Ο’ Κόνορ σε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον άρθρο της στους «Financial Times». Σε αυτό διατυπώνει και ορισμένα εύλογα ερωτήματα: «Εάν βλέπω τηλεόραση στον καναπέ ενώ ταυτόχρονα ελέγχω τα μέιλ της εργασίας στο τηλέφωνό μου, είμαι σε δουλειά ή σε αναψυχή;». «Καθώς τα όρια παύουν να υπάρχουν, αρχίζει η δουλειά να μοιάζει καλύτερη ή μήπως ο ελεύθερος χρόνος να μοιάζει χειρότερος;».

Ενα Σικάγο τον 21ο αιώνα; Στο φόντο του χάους που αρχίζει να επικρατεί, αξίζει να τεθεί ένα ακόμη ερώτημα: Υπάρχει, άραγε, σήμερα ένα σύνθημα ανάλογο με αυτό του Σικάγου για να ενώσει και να κινητοποιήσει εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο ώστε να το διεκδικήσουν μαχητικά; Θεωρητικά, η τεχνολογία, η τεχνητή νοημοσύνη και η εξέλιξη της επιστήμης καθιστούν απολύτως ρεαλιστική την προοπτική περαιτέρω μείωσης του χρόνου εργασίας, χωρίς καμία απολύτως επίπτωση στην παραγωγή και τα έσοδα. Αντιθέτως, αρκετά πειράματα δείχνουν ότι μια τέτοια κίνηση αυξάνει τη διάθεση και την παραγωγικότητα των εργαζομένων.

Προφανώς, όμως, δεν σκέφτονται όλοι έτσι. Για την ακρίβεια, κάποιοι θεωρούν πως τώρα είναι η μεγάλη ευκαιρία για να καταργηθεί πλήρως το καθεστώς του οκταώρου – επί τα χείρω φυσικά. Αναζητώντας δε επιχειρήματα για να στηρίξουν τη θέση τους, αναμφίβολα θα σταθούν στην έρευνα που δημοσιεύτηκε πρόσφατα σε αμερικανικό περιοδικό («Journal of Personality and Social Psychology»), η οποία διαπιστώνει ότι «αν και ο πολύ λίγος ελεύθερος χρόνος είναι κάτι ανθυγιεινό, ο υπερβολικά πολύς επίσης υπονομεύει την καλή ζωή». Οσο για την ισορροπία ανάμεσα στο πολύ και το λίγο, η έρευνα – σύμφωνα με το σχετικό ρεπορτάζ της «Washington Post» – καταλήγει στο συμπέρασμα πως ο ιδανικός ελεύθερος χρόνος πρέπει να είναι «από δύο έως οκτώ ώρες ημερησίως». Οκτάωρο είπατε;