Τα πολλά χαμόγελα της Μόνα Λίζα

Είναι η διασημότερη γυναίκα στην Ιστορία της Τέχνης. Για την ταυτότητα και το χαμόγελό της έχουν χυθεί τόνοι μελανιού και έχουν διατυπωθεί αναρίθμητες απόψεις. Αμετακίνητη εδώ και σχεδόν μισό αιώνα (ταξίδεψε για τελευταία φορά το 1974 στη Ρωσία και την Ιαπωνία) αποτελεί έναν από τους βασικούς πόλους έλξης επισκεπτών στις αίθουσες του Μουσείου του Λούβρου, ώστε το τελευταίο να έχει κατακτήσει τον τίτλο του δημοφιλέστερου μουσείου παγκοσμίως με 10 εκατ. επισκέπτες ετησίως. Και είναι αρκετή η εμφάνιση ενός και μόνο αντιγράφου της – από τα κάμποσα που κυκλοφορούν – ώστε ένας νέος κύκλος συζητήσεων να ανοίξει, νέες σελίδες να προστίθενται στον μύθο της και όλο και περισσότερο χρήμα να ρέει στους λογαριασμούς όσων περιφέρονται γύρω της.

Το πλέον πρόσφατο φαινόμενο που έφερε τη Μόνα Λίζα – διότι περί αυτής ο λόγος – ξανά στην επικαιρότητα δεν είναι καν το ίδιο το αριστούργημα του Λεονάρντο ντα Βίντσι, αλλά μια εκδοχή του, η οποία βρίσκεται στο Πράδο της Μαδρίτης. Δεν πρόκειται για κάποια πρόσφατη ανακάλυψη ή απόδοση, αλλά για πρώτη φορά διοργανώνεται μια έκθεση στην οποία το έργο αυτό βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Η παρουσίαση αυτή που διαρκεί ως τις 23 Ιανουαρίου 2022 έχει ιδιαίτερη σημασία δεδομένου ότι μερίδα ειδικών εκτιμά πως πρόκειται για το πορτρέτο εκείνο που αποκαλύπτει καλύτερα από οποιοδήποτε άλλο τις προθέσεις του ζωγράφου σχετικά με το πρωτότυπο που βρίσκεται στο Παρίσι.

Λίγες μόλις μέρες μετά τα εγκαίνια της έκθεσης στις 28 Σεπτεμβρίου, ο ειδικός στο έργο του κορυφαίου της Αναγέννησης, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Μάρτιν Κεμπ, ωστόσο, ανατρέπει τις ως τώρα αποδεκτές απόψεις. Διαφωνεί με το Πράδο που είχε αποδώσει τον πίνακα στο χέρι ενός εκ των δύο βοηθών του Λεονάρντο: είτε του Αντρέα Σαλάι, που εντάχθηκε στο εργαστήριο του Ντα Βίντσι το 1490 και ενδεχομένως διατηρούσε ερωτική σχέση με τον ζωγράφο, είτε του Φραντσέσκο Μέλζι, ο οποίος άρχισε να εργάζεται με τον Ντα Βίντσι περί το 1506.

Αμφισβήτηση. Ο Κεμπ αμφισβητεί αυτές τις αποδόσεις καθώς όπως λέει «ο μοναδικός γνωστός και χρονολογημένος πίνακας του Σαλάι δεν έχει τίποτα κοινό με το αντίγραφο του Πράδο. Επίσης δεν έχουμε στη διάθεσή μας ικανό πυρήνα έργων που να αποδίδεται με ασφάλεια στον Μέλζι» και θεωρεί πως ο εν λόγω πίνακας δεν έχει την πνευματικότητα της Μόνα Λίζα.

Το ισπανικό μουσείο φαίνεται να προβληματίζεται σχετικά με την άποψη του βρετανού ειδικού με αποτέλεσμα σε πρόσφατη ανακοίνωσή του να μη συνδέει με κανέναν από τους δύο συνεργάτες του Ντα Βίντσι την εκδοχή της Μόνα Λίζα που έχει στην κατοχή του και περιορίζει το χρονικό εύρος της δημιουργίας της στην περίοδο 1507 – 1516 (παλαιότερα το χρονολογούσαν μεταξύ των ετών 1503 – 1519, ανάλογα δηλαδή με το πρωτότυπο του Λούβρου).

Ο πίνακας του Πράδο μπορεί να θεωρείται σημαντικός, αλλά δεν παύει να είναι ένα από τα πολυάριθμα πρώιμα αντίγραφα της Μόνα Λίζα, για τον αριθμό και την αξία των οποίων δεν έχει συχνά σαφή εικόνα το ευρύ κοινό.

Τιμές στα ύψη. Μια έκθεση στο Λούβρο το 1952 απαριθμούσε περισσότερες από 50 γνωστές εκδοχές του πορτρέτου της διάσημης μυστηριώδους γυναίκας με το αινιγματικό χαμόγελο. Μόνο το 2019 τρία αντίγραφα βγήκαν προς πώληση: το ένα, που αποδόθηκε στον νεαρό ρομαντικό ζωγράφο Τεοντόρ Σασεριό (1819 – 1856), πωλήθηκε προς 162.500 ευρώ και μια άλλη έκδοση του 17ου αιώνα άλλαξε χέρια για 552.500 ευρώ. Τιμές που θα μπορούσαν να φτάσουν πολύ υψηλότερα αν στην εποχή μας δεν δινόταν τόσο μεγάλη σημασία στην αυθεντικότητα ενός έργου. Αντιθέτως στην προρομαντική εποχή τα αντίγραφα δεν υστερούσαν παρά ελάχιστα από τα πρωτότυπα έργα.

Ωστόσο η τιμή ενός αντιγράφου της περιζήτητης Μόνα Λίζα δεν καθορίζεται μόνο από την εικονιζόμενη, την παλαιότητα του πορτρέτου, τη πιθανή σύνδεσή του με το εργαστήριο του Ντα Βίντσι, αλλά και με τη δική του ιστορία: αν είχε δηλαδή ενταχθεί σε συλλογές σπουδαίων προσωπικοτήτων ή αν είχε βρεθεί για κάποιον λόγο προσελκύσει το ενδιαφέρον κοινού και ειδικών.

Ο Χέκινγκ και το αντίγραφο. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί το αντίγραφο που είχε στα χέρια του ο αμερικανός έμπορος τέχνης Ρέιμοντ Χέκινγκ, ο οποίος υποστήριξε πως η Μόνα Λίζα, που ταξίδεψε από το Παρίσι στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1963 φυλασσόμενη από πεζοναύτες και μυστικούς πράκτορες κατά την έκθεσή της στην Ουάσιγκτον και τη Νέα Υόρκη, ήταν πλαστή.

Ο πραγματικός πίνακας, έλεγε, ήταν στην κατοχή του. Τον είχε αγοράσει στη Νίκαια της Γαλλίας στις αρχές της δεκαετίας του ’50 για τρεις λίρες και δεν ήταν παρά το έργο που είχε κλέψει το 1911 ο Βιτσένζο Περούτζια, όταν αυτό μετακινήθηκε από το Λούβρο στη Φλωρεντία. Ο Χέκιγνκ διατεινόταν πως το 1913 δεν επεστράφη η αυθεντική Μόνα Λίζα στο Λούβρο, αλλά ένα αντίγραφό της κι εκείνος είχε καταφέρει να αποκτήσει το αυθεντικό.

Από το 1963 και για τα επόμενα 14 χρόνια ως τον θάνατό του ο Χέκιγνκ επιχείρησε να αποδείξει με κάθε τρόπο ότι είχε δίκιο, χωρίς επιτυχία, καθώς η δική του Μόνα Λίζα αποδίδεται τώρα σε έναν ανώνυμο ιταλό οπαδό του Λεονάρντο που ζωγράφιζε στις αρχές του 17ου αιώνα. Η φήμη όμως που απέκτησε το έργο και η αυτόνομη πλέον ιστορία του – πέραν της σύνδεσής του με τον Λεονάρντο ντα Βίντσι – ήταν αρκετή ώστε τον Ιούνιο η εκτίμηση που είχε γίνει από τους ειδικούς του οίκου Κρίστις (μεταξύ 200.000 και 300.000 ευρώ) να αποδειχθεί πολύ μακριά από τα 2,9 εκατ. ευρώ, τιμή στην οποία κατοχυρώθηκε το πορτρέτο σε ευρωπαίο συλλέκτη, ο οποίος πιθανόν κατά βάθος να πιστεύει ότι ενδεχομένως έχει αποκτήσει ένας μέρος του πρωτοτύπου, καθώς λείπουν κάποια τμήματα στα πλάγια.

Κι όπως όλα δείχνουν η Μόνα Λίζα και οι ιστορίες που συνοδεύουν την ίδια και τα αντίγραφά της θα εξακολουθούν να απασχολούν για δεκαετίες ακόμη την κοινή γνώμη και να προκαλούν διαξιφισμούς των ειδικών.