«Σύντομα θα χαθούν και οι τελευταίοι επιζώντες του Ολοκαυτώματος»

Οι μεταφράσεις σε έργα της γαλλικής λογοτεχνίας και η διατριβή της για τη νεολαία και την Αντίσταση («Η ενηλικίωση μιας γενιάς», εκδ. Εστία) άνοιξαν έναν κύκλο πνευματικής δραστηριότητας που η συνέχειά του οδήγησε την ιστορικό σε ένα έργο ανοιχτής διαδικασίας. Η Οντέτ Βαρών-Βασάρ, μέσα από τις γραπτές και προφορικές συμβολές της, ασκεί δημόσια παρέμβαση με σκοπό να μην περάσει στη λήθη και πέσει στη σιωπή η γενοκτονία των Εβραίων από τους ναζί. Δίδαξε επί δεκαέξι χρόνια το μάθημα της Ελληνικής Ιστορίας στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Στο Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος (ΕΜΕ) στην Αθήνα διδάσκει εδώ και δέκα χρόνια στο σεμινάριό της με τίτλο «Η γενοκτονία των Εβραίων της Ευρώπης: Ιστορία, μνήμη, αναπαραστάσεις» και συνεργάζεται στα σεμινάρια του ΕΜΕ για τη διδασκαλία του Ολοκαυτώματος. Ως επιμελήτρια στην πρόσφατη επανέκδοση του βιβλίου της Μπέρρυς Ναχμίας «Κραυγή για το αύριο» (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2020), στο επίμετρό της συνεχίζει να αναφέρεται στο «ανείπωτο» από το σημείο που σταμάτησε η θεία της, επιζήσασα του Αουσβιτς και αγωνίστρια για τη Μνήμη του Ολοκαυτώματος στην Ελλάδα. Από τη δεκαετία του ’80 ώς τα μέσα περίπου της δεκαετίας του 2000 η ακαταπόνητη Μπέρρυ Ναχμίας υπηρέτησε τη μνήμη της Shoah και εκπροσώπησε τους επιζώντες ως η δημόσια φωνή τους.

«Η πρώτη ανάγνωση αυτού του χειρογράφου, το καλοκαίρι του 1987, υπήρξε για μένα συγκλονιστική και στάθηκε καθοριστική: σηματοδοτούσε τη νοερή είσοδό μου στο σύμπαν των ναζιστικών στρατοπέδων και της “τελικής λύσης”, στο σύμπαν της φρίκης και του ναζιστικού παραλογισμού. Εκτοτε δεν έπαψε να με απασχολεί και να επιχειρώ να το προσεγγίσω από διάφορους δρόμους. Η οφειλή μου, λοιπόν, στη συγγραφέα είναι ξεχωριστή», γράφει στο εκτενές επίμετρό της στο βιβλίο που το προσφέρει στη συνάντησή μας στην Ερμούπολη. Στο εξώφυλλό του η φωτογραφία μιας κοπέλας μπροστά από συρματοπλέγματα σε προδιαθέτει για το βάρος της ύπαρξης.

Πώς μπορεί να μιλήσει κάποιος για το τραυματικό βίωμά του αφού επιβιώσει;

Η «δύσκολη επιστροφή» είναι πια διακριτό πεδίο στην ιστοριογραφία, στο οποίο προχωρούν και οι ελληνοεβραϊκές σπουδές. Οι ελάχιστοι που επέζησαν κι επέστρεψαν ή μεταναστάτευσαν στο Ισραήλ είναι κατά κανόνα πολύ νέοι. Ο Πρίμο Λέβι λέει: «εμείς που επιζήσαμε ήμασταν μια μειονότητα στο στρατόπεδο, γιατί ήμασταν αυτοί που είχαμε κάποιο προνόμιο». Για τον ίδιο το προνόμιο ήταν ότι δούλευε ως χημικός σε κλειστό, προστατευμένο χώρο. Για την Μπέρρυ και άλλες Ελληνίδες ήταν ότι για μεγάλο διάστημα δούλευαν στο Κομάντο Κάναντα. Εκεί μαζεύονταν όλα τα αντικείμενα από τις αποσκευές των ανθρώπων που είχαν φτάσει στο στρατόπεδο και γινόταν η διαλογή. Ηταν ένας χώρος κλειστός, δεν δούλευαν στην παγωνιά. Από εκεί, με μεγάλο κίνδυνο μπορούσαν να πάρουν κάποιο τρόφιμο, να βγάλουν πράγματα για να τα ανταλλάξουν, όπως μεταξωτές κάλτσες, που τις πάνε στην Κάπο, η οποία τις ανταμείβει με κάτι άλλο. Αυτό το μικρό «προνόμιο» ενός ανθρώπου, που κατά τα άλλα ξυλοφορτώνεται, τρέμει για τη ζωή του, πεινάει, κρυώνει, μπορεί να του δώσει τις ελάχιστες αναγκαίες ζωτικές δυνάμεις και χάρη σ’ αυτές να επιζήσει. Μια παραπάνω μερίδα σούπα ή ψωμί, ένα ζευγάρι παπούτσια σώζουν ζωές.

Οι επιζώντες στην επιστροφή συνάντησαν άπειρες πρακτικές και συναισθηματικές δυσκολίες. Ηταν μόνοι, δεν είχαν οικογένεια, πολύ συχνά δεν είχαν σπίτι, γιατί τα σπίτια τους είχαν δοθεί. Οπως στη Θεσσαλονίκη, όπου με χρονοβόρα δικαστήρια ανακτήθηκαν κάποια σπίτια. Πολλοί ήταν απογυμνωμένοι από τα πάντα. Ακόμα κι όταν περάσουν τα πρώτα αυτά χρόνια, σταθούν στα πόδια τους με τη βοήθεια διεθνών εβραϊκών οργανώσεων, παντρευτούν και κάνουν οικογένειες, έχουν μια επαγγελματική ζωή επιτυχημένη, μέσα τους κουβαλούν για πάντα αυτό το φορτίο. Στο βιβλίο του «Η ανακωχή» ο Λέβι τελειώνει ως εξής: «Είναι ένα όνειρο μέσα σε ένα άλλο όνειρο […] Βρίσκομαι ξανά στο Λάγκερ και τίποτα δεν ήταν αλήθεια έξω από το Λάγκερ. Τα υπόλοιπα ήταν σύντομες διακοπές ή μια πλάνη των αισθήσεων, ένα όνειρο […]». Βλέπει λοιπόν ότι η επιστροφή ή η γαλήνια οικογενειακή ζωή είναι όλα ψέματα. Το μόνο πραγματικό είναι το στρατόπεδο. Προφανώς αυτό θα καραδοκούσε στο βάθος της ψυχής πολλών επιζώντων και ίσως αυτό να τον οδήγησε στην αυτοκτονία.  Σχετικά με την Μπέρρυ, θα ήθελα να επισημάνω την ψυχική της ανθεκτικότητα. Θα σιωπήσει σχεδόν σαράντα χρόνια, έως ότου γράψει τη μαρτυρία της, η οποία είναι από τις σημαντικότερες μαρτυρίες στην Ελλάδα και η πρώτη από ελάχιστες μαρτυρίες γυναικών (μόλις πέντε). Η πρώτη της έκδοση ήταν το 1989. Λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του συζύγου της το 1980 αποφασίζει να γράψει. Εχουν μεσολαβήσει και κάποια σημαντικά ταξίδια στο Ισραήλ και στο Αουσβιτς.

Η ψυχική της ανθεκτικότητα τη βοήθησε να ταξιδέψει και στο Αουσβιτς;

Τώρα αυτό το ταξίδι το έχουν πραγματοποιήσει χιλιάδες επιζώντες. Αλλά τότε, το 1987, συμμετείχε στο πρώτο ταξίδι που οργανώθηκε από το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο στην Ελλάδα. Το 1995 επανέλαβε το ίδιο ταξίδι ως επίσημη εκπρόσωπος πλέον της Ελλάδας. Μέσα στο αρχείο της βρήκα ότι προσπαθεί να συστήσει την Ενωση Ομήρων Ισραηλιτών Ελλάδας. Γράφει σχετικά: «Αλλά πολλοί από μας τους ομήρους κλείσθηκαν στον εαυτόν τους, δεν μιλάν για το παρελθόν μας και στην πραγματικότητα βρίσκονται εκεί ακόμα στα συρματοπλέγματα του Αουσβιτς». Είναι αλήθεια ότι ο λόγος έρχεται σε δεύτερο χρόνο, όταν είναι εφικτή μια επεξεργασία του τραύματος. Μετά γίνεται και η μεταβίβαση της μνήμης διαγενεαλογικά μέσα στις οικογένειες, αλλά και στη συλλογική μνήμη. Η προσφορά των επιζώντων σ’ αυτόν τον τομέα υπήρξε ανεκτίμητη. Δυστυχώς πλησιάζουμε την εποχή που θα χαθούν και οι τελευταίοι.

Στη μετάδοση μνήμης τα μνημεία επιτελούν τον ρόλο τους;

Από τη δεκαετία του ’90 η μνήμη αρχίζει να γίνεται θεσμική και δεν τιμάται πλέον μόνο από τις εβραϊκές κοινότητες στη Γιομ α Σοά (Ημέρα της Shoah, όπως θεσμοθετήθηκε από το Ισραήλ, και συνδέεται με την εξέγερση του γκέτο της Βαρσοβίας). Η Ημέρα Μνήμης Θυμάτων Ολοκαυτώματος, η 27η Ιανουαρίου, θεσπίστηκε το 2000 στο Διεθνές Φόρουμ Ολοκαυτώματος της Στοκχόλμης. Είναι η ημερομηνία που ο σοβιετικός στρατός ανακάλυψε το Αουσβιτς – Μπίρκεναου. Δεν είναι ακριβώς απελευθέρωση, γιατί το στρατόπεδο ήταν εγκαταλειμμένο από τους Γερμανούς και οι Ρώσοι βρίσκουν 7.000 σκελετωμένους ανθρώπους να ψυχορραγούν.

Στην Ελλάδα η Ημέρα Μνήμης τιμάται από το 2004, το 2005 η χώρα γίνεται πλήρες μέλος του IHRA (International Holocaust Remembrance Alliance). Φέτος η Ελλάδα έχει την προεδρία του IHRA κι αυτό είναι ένα στοίχημα. Από τη δεκαετία του ’90, που αναδύεται όψιμα η μνήμη αυτή στην Ελλάδα, μετά από δεκαετίες σιωπής, άρχισαν να γίνονται στη χώρα και μνημεία σε δημόσιο χώρο, με συνεργασία δημοτικών αρχών. Υπήρχαν 25 πόλεις με εβραϊκές κοινότητες που εκτοπίστηκαν και εξοντώθηκαν. Ελάχιστοι γύρισαν. Οπως στη Θεσσαλονίκη, που είχε την πολυπληθέστερη κοινότητα, επέστρεψαν 1.000 περίπου από περίπου 46.700 εκτοπισμένους. Οι περισσότερες από αυτές τις πόλεις σήμερα πια έχουν Μνημείο Ολοκαυτώματος και κάθε χρόνο προστίθενται και άλλα. Τα μνημεία σηματοδοτούν και την παρελθούσα παρουσία των Εβραίων και την εξόντωση. Υπήρχαν Εβραίοι σ’ αυτή την πόλη που τους δολοφόνησαν οι Ναζί. Είναι μια παραδοχή της ιστορίας της πόλης και δημιουργεί έναν μνημονικό τόπο, όπου μπορεί να κατατεθεί ένα στεφάνι. Στην Αθήνα μέχρι το 2010 κατέθεταν στεφάνι την 27η Ιανουαρίου στον Αγνωστο Στρατιώτη! Από το 2010 υπάρχει το κεντρικό Μνημείο Θυμάτων Ολοκαυτώματος στο Θησείο. Το μνημείο στην πλατεία Ελευθερίας της Θεσσαλονίκης είναι πλέον ο τόπος συγκέντρωσης από όπου στις 15 Μαρτίου ξεκινά κάθε χρόνο η πορεία μνήμης μέχρι τον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό, από τον οποίο στις 15 Μαρτίου του 1943 έφυγε το πρώτο τρένο για το Αουσβιτς.

Είναι σκοπός ζωής αυτή η παρέμβασή σας ενάντια στη λήθη;

Δεν θα το έλεγα έτσι, απλώς ελπίζω ότι η δουλειά μου έχει ένα αντίκρισμα. Για μένα την ίδια είναι μια συνεχής εμβάθυνση, μια «εργασία μνήμης», συνεχίζω να μαθαίνω, συνδιαλέγομαι με μαρτυρίες, με βιβλία, με ταινίες, και βέβαια με συναδέλφους, συνομήλικους και νεότερους, από τους οποίους μαθαίνω πολλά. Πέρα από την «Ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης» (εκδ. Εστία), που συγκεντρώνει κείμενα μιας εικοσαετίας, έχω οργανώσει ένα σεμινάριο στο Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος εδώ και δέκα χρόνια για ερευνητές και εκπαιδευτικούς. Εχουν περάσει γύρω στα 80 άτομα από αυτό το σεμινάριο, πιστεύω ότι έχουμε δημιουργήσει έναν χώρο γνώσης, κριτικού στοχασμού και γόνιμων ανταλλαγών για ένα ζήτημα που δεν θίγεται συστηματικά σε κανένα Πανεπιστήμιο στην Αθήνα.

Η μετάφραση συμμετέχει στον κριτικό στοχασμό σας;

Οπωσδήποτε. Η μετάφραση και η γραφή είναι συγκοινωνούντα δοχεία. Την πιο σημαντική μου δουλειά νομίζω πως την έχω κάνει στον Αλμπέρ Κοέν, τον γαλλόφωνο συγγραφέα με καταγωγή από την εβραϊκή κοινότητα της Κέρκυρας, μεταφράζοντας και προτείνοντας σε εκδότες το πρώτο του μυθιστόρημα, τον «Σολάλ», και το δεύτερο, τον «Καρφοχάφτη». Εκανα την αναθεώρηση της πρώτης μου, προ τριακονταετίας σχεδόν, μετάφρασης στον «Σολάλ» και ένα εκτενές επίμετρο στην έκδοση του 2019 στον Εξάντα. Ο Κοέν με ακολουθεί, διασταυρώνομαι μαζί του για τρεις δεκαετίες. Με ενδιέφερε ιδιαίτερα στο έργο του η εβραϊκή ταυτότητα της διασποράς στην πολλαπλότητά της. Και βέβαια απόλαυσα τη μεταφορά αυτού του υπέροχου έργου στα ελληνικά, μια γλώσσα στην οποία θα μπορούσε ίσως να έχει γραφτεί!