Φόρος κληρονομιάς, ένας χρήσιμος φόρος

Ολοι οι άνθρωποι στην ιστορία, εκτός παθολογικών περιπτώσεων, ήθελαν και θα θέλουν το καλό των παιδιών τους. Το ερώτημα είναι τι γίνεται όταν το πρόσκαιρο καλό συγκρούεται με το μελλοντικό, τόσο εντός οικογένειας, όσο και για την κοινωνία γενικά. Στη χώρα μας, τείνουμε να αγνοούμε τη σύγκρουση καθημερινής βολής με μελλοντική ποιότητα χαρακτήρα, και να θεωρούμε ότι κάθε τι που παρέχουμε στα παιδιά μας είναι ατομικά και εθνικά καλό. Αυτή η νοοτροπία είναι αμφισβητήσιμη. Μια ματιά σε κοινωνίες που έχουν δημιουργήσει και διανείμει σοβαρότερο πλούτο, για πολύ περισσότερο καιρό από μας, δίνει λίγο διαφορετική εικόνα.

Ο Θεόδωρος Ρουζεβελτ έλεγε πριν από έναν αιώνα ότι η απόδοση μεγάλων περιουσιών σε νέους ανθρώπους «δεν τους προσφέρει τίποτα και προκαλεί μεγάλο, πραγματικό κακό στην κοινωνία γενικά». Καθόλου τυχαία, στην ίδια χώρα σήμερα, ένας απ’ τους πλουσιότερους ανθρώπους στον πλανήτη αφήνει στα παιδιά του απειροελάχιστο κλάσμα της περιουσίας του. Ναι, ο Μπιλ Γκέιτς με περιουσία 140 δισ. δολάρια, αφήνει «μόλις» 10 εκατομμύρια δολλάρια σε κάθε τέκνο. Συγκριτικά, όμως, είναι σαν να άφηνε ο μέσος Ελληνας λίγα ευρώ στα δικά του παιδιά.

Ενας μετρημένος, αλλά όχι μηδενικός φόρος κληρονομιάς, δηλαδή ένας φόρος που θα αγγίζει τον μέσο πολίτη και δεν θα του επιτρέπει να κληροδοτεί 100% της περιουσίας του, έχει δύο σημαντικά οφέλη: α) αποτρέπει τη δημιουργία κληρονομικής πλουτοκρατίας, ξαναμοιράζοντας λίγο την τράπουλα κάθε γενιά β) δίνει κίνητρα στα τέκνα να αποκτήσουν χρήσιμες γνώσεις και να κοπιάσουν, για να μπορέσουν να επανέλθουν στο επίπεδο των γονιών τους.

Τι πρόβλημα έχουμε με την κληρονομική πλουτοκρατία; Σε χώρα που έχουμε αποκηρύξει την κληρονομική αριστοκρατία εδώ και δεκαετίες, νομίζω θα έπρεπε να είναι αυτονόητα τα μειονεκτήματα της κληροδότησης προνομίων επί γενεές. Η άνευ ορίου συσσώρευση εξουσίας και προνομίων σε ανθρώπους που δεν έκαναν τίποτα να τα κερδίσουν, πέρα από το να γεννηθούν από τους σωστούς γονείς, είναι πρόβλημα για την κοινωνία και τη δημοκρατία. Η τράπουλα πρέπει να ξαναμοιράζεται, έστω εν μέρει, για να έχουμε κάτι που έστω μοιάζει με ισότητα ευκαιριών.

Μάλιστα να σημειώσουμε εδώ το όλο και εντονότερο φαινόμενο του «ιεραρχημένου ζευγαρώματος» (assortative mating) που από μόνο του τείνει να δημιουργεί κλειστές κληρονομικές κάστες και μεγάλες αποκλίσεις εντός της κοινωνίας. Στις ΗΠΑ έχει παρατηρηθεί ότι οι απόφοιτοι κορυφαίων πανεπιστημίων όλο και περισσότερο τεκνοποιούν μεταξύ τους, εντός μιας μικρής, ευμαρούς, υπερπρονομιούχας κοινωνικής ομάδας. Δεν έχουμε παρόμοια στοιχεία για την Ελλάδα. Είναι όμως σχεδόν σίγουρο ότι και σε μας, η βελτίωση των επικοινωνιών και της κινητικότητας, μαζί με τις ολοένα βαθύτερες και πιο εξειδεικευμένες σπουδές και καριέρες, δημιουργούν ζευγάρια που μοιάζουν όλο και περισσότερο μεταξύ τους. Δικηγόροι με δικηγόρους, αθλητές με αθλητές, ταχυδιανομείς με ταχυδιανομείς.

Δεν ξέρουμε ακόμα σε πόσο μεγάλες και επικίνδυνες ανισότητες μπορεί να καταλήξει το ιεραρχικό ζευγάρωμα στις κοινωνίες μας, το φαινόμενο είναι σχετικά νέο και σε εξέλιξη. Αλλά δεδομένου ότι η ευφυία γίνεται όλο και σημαντικότερος παράγοντας στην εργασία, οι γονείς που κληροδοτούν ευφυία στα παιδιά τους (και άλλα σπανίζοντα ταλέντα βέβαια, είναι τυχαίο π.χ. πως ο Γιάννης Αντετοκούνμπο είναι παιδί αθλητών;), προσφέρουν ανεκτίμητο δώρο. Ισως δεν είναι ανάγκη μαζί με τα διανοητικά προνόμια να τους κληροδοτούν και ατόφια τη μητρική περιουσία.

Τώρα, για τους γονείς που δεν ενδιαφέρονται τόσο για την εθνική ευτυχία, παραμένει το δεύτερο επιχείρημα, εξίσου σημαντικό. Ανθρωποι χωρίς κίνητρα στη ζωή γίνονται άνθρωποι μαλθακοί, άβουλοι, τελικά δυστυχισμένοι. Η ευτυχία προκύπτει από τη συνεχή επίτευξη εφικτών αλλά δύσκολων στόχων. Τα παιδιά που απλά περιμένουν κληρονομιά, πρακτικά δεν έχουν στόχους.

Ενας εθνικός φόρος κληρονομιάς βοηθάει εδώ τα παιδιά των επιφανειακών γονέων να έχουν στόχους, αλλά και αυτά των ευσυνείδητων, προνοητικών γονέων να γλιτώνουν τον αθέμιτο ανταγωνισμό. Υποθέστε ότι υπάρχουν μόνο δύο οικογένειες, με ίση περιουσία αλλά διαφορετική προνοητικότητα. Εστω πως οι γονείς Α κατανοούν ότι πρέπει να δίνουν στόχους στα παιδιά, και μειώνουν το κληροδότημά τους, αλλά οι γονείς Β όχι. Τότε τα παιδιά των Β είναι δυστυχισμένα λόγω έλλειψης στόχων, αλλά ταυτόχρονα αποσπούν και εξουσία/πόρους από τα παιδιά των Α. Ενας λογικός φόρος κληρονομιάς κάνει αμφότερους πιο χαρούμενους, Α και Β.

Κλείνοντας να επισημάνω ότι αυτές οι σκέψεις φυσικά δεν είναι κομμουνιστικές, όπως αφελώς ακούστηκε αυτές τις μέρες. Για κάποιους νεοφώτιστους στον σύγχρονο φιλελευθερισμό Ελληνες, η κοσμοθεωρία αυτή είναι απλά ένα μοδάτο άλλοθι που επιτρέπει να ενδιαφέρονται απερίσπαστοι μόνο για τον εαυτό τους και έστω τη φατρία τους. Φυσικά τα πράγματα δεν είναι έτσι. Οι φιλελεύθεροι σέβονται βαθιά την ανάγκη του ατόμου να είναι ελεύθερο να πασχίσει, για να ευτυχίσει. Οχι να κάθεται, περιμένοντας να κληρονομήσει.

Ο Σωτήρης Γεωργανάς είναι αναναπληρωτής
καθηγητής Οικονομικών στο City Πανεπιστήμιο
του Λονδίνου