Auf Wiedersehen!

Οι αυριανές εκλογές στη Γερμανία θα αναδείξουν έναν νέο κυβερνητικό συνασπισμό ενδεχομένως διαφορετικού χρώματος. Σίγουρα όμως θα αναδείξουν έναν νέο Καγκελάριο. Η Aνγκελα Μέρκελ αποχωρεί ύστερα από δεκαέξι χρόνια στην ομοσπονδιακή πρωθυπουργία.

Σε επίπεδο διάρκειας, η επίδοση είναι τουλάχιστον ισότιμη των δύο μεγάλων προκατόχων της. Του Κόνραντ Αντενάουερ που κυβέρνησε δεκατέσσερα χρόνια (1949-1963). Και του Χέλμουτ Κολ που έκλεισε δεκαέξι χρόνια στην πρωθυπουργία (1982-1998).

Σε επίπεδο εντυπώσεων και σε αντίθεση με τον Αντενάουερ ή τον Κολ, η Μέρκελ αποχωρεί με τη δημοφιλία της στα ύψη. Παραμένει ενδεχομένως το δημοφιλέστερο πολιτικό πρόσωπο στη σημερινή Γερμανία.

Σε επίπεδο επιδόσεων, τα πράγματα είναι λιγότερο ξεκάθαρα.

Ο Αντενάουερ πήρε μια κατεστραμμένη από τον πόλεμο χώρα, την ανοικοδόμησε και έθεσε τις βάσεις του μεταπολεμικού «γερμανικού θαύματος».

Ο Κολ αποκατέστησε την ενότητα της Γερμανίας απορροφώντας στο δημοκρατικό ομοσπονδιακό κράτος την ανατολική, «λαοκρατική» εκδοχή του.

Και οι δύο παρέδωσαν μια Γερμανία διαφορετική και κυρίως καλύτερη από εκείνη που παρέλαβαν.

Η Μέρκελ τι ακριβώς έκανε; Ποιος είναι ο απολογισμός της;

Θέλω να είμαι ειλικρινής. Προσπαθώντας να γράψω αυτές τις γραμμές, δυσκολεύομαι να απαντήσω.

Προφανώς επιτυχία της είναι η διάρκεια, κανείς πολιτικός δεν θα το παραβλέψει. Αλλά δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι η Γερμανία που παραδίδει αύριο η Μέρκελ διαφέρει ουσιωδώς από τη Γερμανία που παρέλαβε από τον Γκέρχαρντ Σρέντερ το 2005. Η «Γερμανία της Μέρκελ» άλλωστε δεν φαίνεται να διαθέτει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.

Εκτός από ένα. Την έλλειψη χαρακτηριστικών.

Ο Χάρτμουτ Ρόζα, ένας φιλόσοφος και κοινωνιoλόγος του Πανεπιστημίου της Ιένας, έκανε μια παρατήρηση που μου άρεσε. Είπε ότι «η Ανγκελα Μέρκελ βλέπει την οικονομική ισχύ σαν λύση σε όλα τα πολιτικά προβλήματα» («Le Monde», 17/9).

Το συνδυάζω με την επισήμανση από την άλλη πλευρά του Ρήνου ότι «ο μερκελισμός είναι μια εξωτερική και ευρωπαϊκή πολιτική καθοδηγούμενη από το εθνικό οικονομικό συμφέρον» (Σ. Κοφμάν, «Le Monde», 16/9).

Δεν χρειαζόταν να το επισημάνουν οι Γάλλοι. Η πολιτική της Μέρκελ απέναντι στη Ρωσία, την Τουρκία ή την Κίνα ήταν πάντα η επιτομή μια άχρωμης και υποτονικής διαχείρισης με μοναδική σχεδόν ιδέα να μη διαταραχθούν τα οικονομικά συμφέροντα της Γερμανίας.

Δεν είναι τυχαίο ότι ενώ το 41% των ευρωπαίων πολιτών θα ήθελε τη Μέρκελ για εκλεγμένη Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Ενωσης, η γεωπολιτική εμπιστοσύνη του στη Γερμανία είναι ανύπαρκτη.

Μόνο το 20% θα εμπιστευόταν τη Γερμανία να χειριστεί τις σχέσεις με τη Ρωσία, μόνο το 17% τις σχέσεις με την Κίνα και μόνο το 25% τις σχέσεις με τις ΗΠΑ (έρευνα σε δώδεκα ευρωπαϊκές χώρες, European Council on Foreign Relations, Σεπτέμβριος 2021).

Διαβάζω τώρα στους διθυραμβικούς απολογισμούς της θητείας της ότι η Μέρκελ είναι μια «Ευρωπαία από πεποίθηση». Ομολογώ ότι δεν έχω καταφέρει να εντοπίσω την πεποίθηση.

Σίγουρα όμως είναι μια «Ευρωπαία των περιστάσεων», αφού κανείς δεν μπορεί να διανοηθεί σήμερα τη Γερμανία έξω από το περίβλημα της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Πολύ λογικά και πολύ σοφά το υπηρέτησε, αν και χωρίς εξάρσεις ή υπερβολές.

Διότι πέρα από τον επιβεβλημένο ρεαλισμό κάθε κυβερνήτη, η προσαρμοστικότητα είναι το μεγάλο προσόν μιας γυναίκας που μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία όπου όλοι εκπαιδεύονταν να προσαρμόζονται σε ένα καταπιεστικό καθεστώς.

Θέλω να θυμίσω (χωρίς απαραιτήτως να το κατακρίνω…) ότι η διακυβέρνηση Μέρκελ δεν είχε ποτέ αυστηρά ιδεολογικά ή πολιτικά χαρακτηριστικά πέρα από τις αυτονόητες συντεταγμένες μιας σύγχρονης ευρωπαϊκής δημοκρατίας.

Κυβέρνησε αρμονικά με διαφορετικούς εταίρους, τους Σοσιαλδημοκράτες ή τους Φιλελεύθερους, θα μπορούσε να είχε κυβερνήσει και με τους Πράσινους, αλλά πολιτεύτηκε πάντα προκρίνοντας τη λειτουργικότητα της απόδοσης κι όχι τη φορά των πραγμάτων.

Κι αυτό άλλωστε καθόρισε την παροιμιώδη επιφυλακτικότητά της. Της πήρε κάποια οδυνηρά χρόνια να καταλάβει την κρίση του ευρώ και την ανάγκη διαφύλαξης της νομισματικής ενότητας εις βάρος της δημοσιονομικής πειθαρχίας ή ακόμη και της ηθικής διδαχής. Η Ελλάδα το πλήρωσε ακριβά.

Αν εξαιρέσει κανείς την προσφυγική κρίση του 2015, ποτέ η Μέρκελ δεν αντέδρασε εν θερμώ και πάντα καταστάλαξε καθυστερημένα. Περισσότερο ακολούθησε τη ροή των πραγμάτων, παρά την καθόρισε.

Αλλά ακόμη κι η κρίση του 2015 (που θα μπορούσε να μετρηθεί στα γαλόνια της) οδήγησε στη δημιουργία ενός ακροδεξιού κόμματος, του AfD – παραβιάζοντας την παραδοσιακή προληπτική αρχή του γερμανικού μεταπολεμικού συστήματος «κανείς δεξιότερα από τους Χριστιανοδημοκράτες».

Το πολιτικό σκηνικό που προβλέπεται να αναδειχθεί από τις αυριανές ομοσπονδιακές κάλπες προαγγέλλεται πολύ πιο ασταθές κι αβέβαιο από το προηγούμενο. Και δυστυχώς το ίδιο ισχύει όχι μόνο για τη Γερμανία αλλά για ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ενωση, όπου η Μέρκελ έπαιξε τόσο πρωταγωνιστικό ρόλο.

Φυσικά σε αυτό δεν φταίει η Μέρκελ, ούτε μόνο η Μέρκελ. Τα δικομματικά συστήματα έχουν καταρρεύσει σχεδόν σε ολόκληρη την Ευρώπη. Είναι όμως κι αυτό η λογική προέκταση μιας αντίληψης που προτάσσει τη λειτουργικότητα της εξουσίας σε σχέση με το περιεχόμενό της.

Η Μέρκελ κατάφερε για πολλά χρόνια κι έστω με χρονοκαθυστέρηση να εκφράζει μια πλειοψηφική άποψη τόσο στη Γερμανία, όσο και στην Ευρώπη. Να είναι κάτι σαν κέντρο βάρους ή σαν κοινή συνισταμένη των συμβιβασμών που παράγει ή απαιτεί το σύστημα. Δεν είναι αμελητέο επίτευγμα.

Τώρα όμως η Μέρκελ φεύγει. Και ειλικρινά δεν ξέρω τι πλειοψηφία θα αφήσει πίσω της, αφού σίγουρα δεν θα κληροδοτήσει κανένα πλαίσιο αρχών που να διαμορφώνει τις πλειοψηφίες.

Auf Wiedersehen, λοιπόν. Να δούμε αν και πόσο θα μας λείψει.