«Ανοικτή πληγή η έλλειψη αλληλεγγύης προς τις χώρες πρώτης υποδοχής»

Σειρά σοβαρών ζητημάτων, που περιλαμβάνουν ακόμη και ερωτήματα που αφορούν τη συμμόρφωση με υποχρεώσεις που προβλέπονται στις Συνθήκες της ΕΕ, εντοπίζει στο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Ασυλο εκτενής έκθεση του ινστιτούτου CEPS για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Με αφορμή την έκθεση αυτή, «ΤΑ ΝΕΑ» μίλησαν με τον Σέρτζιο Καρέρα, που είχε την επιμέλεια και την επιστημονική ευθύνη της μελέτης και ο οποίος εγείρει σοβαρές ανησυχίες για τις προτάσεις του Συμφώνου, ενώ προειδοποιεί ότι οδηγούν ουσιαστικά τις χώρες εισόδου, όπως η Ελλάδα, στην ανάληψη περισσότερων ευθυνών και στην de facto κράτηση περισσότερων ατόμων.

Ξεκινήσαμε ζητώντας του να ξεχωρίσει τα σοβαρότερα ζητήματα που εγείρονται στη 250 σελίδων έκθεση, η οποία μόλις ολοκληρώθηκε, έναν χρόνο μετά την παρουσίαση του Συμφώνου από την Κομισιόν. «Πρώτον, είναι η ασάφεια (blurring) μεταξύ της προστασίας των προσφύγων και της διαχείρισης της μετανάστευσης. Το Σύμφωνο αντικατοπτρίζει αυτό που βλέπουμε και σε επίσημες ανακοινώσεις τελευταία σε σχέση με το Αφγανιστάν, όπου οι άνθρωποι χαρακτηρίζονται “παράνομοι” και “παράτυποι μετανάστες”, ενώ στην πραγματικότητα αναζητούν διεθνή προστασία. Η αναζήτηση ασύλου από πρόσφυγες συνδέεται ασαφώς με αστυνόμευση και ποινικοποίηση, μια προσέγγιση που αφορά τη διαχείριση της μετανάστευσης. Το Σύμφωνο που έχει προταθεί βασίζεται στην υπόθεση ότι οι περισσότεροι εξ αυτών που φτάνουν στην Ευρώπη δεν δικαιούνται προστασία. Είναι λάθος. Βασίζεται σε μερική ή αμφισβητήσιμη ανάγνωση των διαθέσιμων στατιστικών ασύλου στην ΕΕ. Ετσι, δίνεται έμφαση σε απελάσεις, επιστροφές, συνεργασία με τρίτες χώρες, επιτάχυνση των διαδικασιών στα σύνορα, που οδηγεί σε de facto κράτηση των ανθρώπων. Δεν μπορούμε να στηριζόμαστε στις επιστροφές, χωρίς να ξέρουμε αν πρέπει να επιστραφούν οι άνθρωποι. Αυτή είναι η βασική αδυναμία του Συμφώνου. Ετσι, οι προτάσεις που έπονται στοχεύουν στο να μην επιτρέπουν την είσοδο και δημιουργούν ένα πλάσμα δικαίου (legal fiction) για τη μη είσοδο, προκειμένου να γίνει screening και γρήγορες διαδικασίες στα σύνορα με αρνητικό αντίκτυπο στις διαδικασίες ασύλου, οδηγώντας σε περισσότερες de facto κρατήσεις».

Σοβαρές ανησυχίες

Ανατρέχοντας στην έκθεση, διαπιστώνουμε ότι πράγματι οι επισημάνσεις σχετικά με την «καινοτομία» του Συμφώνου για τη νέα «φάση πριν από την είσοδο» είναι εξαιρετικά αυστηρές: «Η φάση της προεισόδου που ορίζεται στο Νέο Σύμφωνο εγείρει σειρά από σοβαρές ανησυχίες που αφορούν τη συμμόρφωση με τους στόχους του Κοινού Ευρωπαϊκού Συστήματος Ασύλου (CEAS) και των Συνθηκών της ΕΕ, καθώς και ενδεχόμενες επιπτώσεις στον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων των αιτούντων άσυλο και μεταναστών βάσει του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (EUCFR) και των εθνικών Συνταγμάτων».

Επιπλέον, σε άλλο σημείο της έκθεσης υποστηρίζεται ότι το Σύμφωνο περιλαμβάνει προτάσεις που βασίζονται σε υφιστάμενες πολιτικές κρατών – μελών, που επικεντρώνονται σε εξέταση (screening) πριν από την είσοδο και επιταχυνόμενες συνοριακές διαδικασίες, που οδήγησαν σε εσπευσμένες απελάσεις, παράνομες επαναπροωθήσεις, αυθαίρετη κράτηση σε ζώνες διέλευσης ή παραμεθόριες περιοχές και στην ποινικοποίηση και αστυνόμευση των αιτούντων άσυλο και προσφύγων. «Αντί να αμφισβητήσει τη νομιμότητα αυτών των εθνικών αθέμιτων πρακτικών και να επιβάλει αποτελεσματικά το υφιστάμενο ευρωπαϊκό κεκτημένο για τα σύνορα, το άσυλο και τη μετανάστευση και τον EUCFR, η Επιτροπή επέλεξε στρατηγικά να τις μετατρέψει σε προτεραιότητες πολιτικής της ΕΕ και έμμεσα να νομιμοποιήσει τους στόχους και την αμφισβητούμενη χρήση τους σε ολόκληρη την Ενωση», τονίζεται στην έκθεση. Κατά τον Σέρτζιο Καρέρα, η ιδέα του ελέγχου και των επιταχυνόμενων διαδικασιών στα σύνορα «συνδέεται επίσης και με τη συλλογή βιομετρικών στοιχείων στην Eurodac, όπου υπάρχει πρόσβαση από την αστυνομία. Και εδώ υπάρχει ασάφεια μεταξύ προσφύγων και μεταναστών. Υπονομεύεται η ανεξαρτησία των διαδικασιών ασύλου». Θυμίζουμε στον επικεφαλής του τμήματος που μελετά θέματα μετανάστευσης του CEPS την εργαλειοποίηση των μεταναστών από την Τουρκία. Μήπως το Σύμφωνο ανταποκρίνεται καλύτερα σε τέτοιες καταστάσεις; «Η Δήλωση ΕΕ – Τουρκίας δεν είναι διεθνής συμφωνία που δεσμεύει νομικά τα δύο μέρη, και έχει χρησιμοποιηθεί λανθασμένα για πολιτικούς λόγους. Η κατάσταση στα ελληνικά νησιά είναι αποτέλεσμα της Δήλωσης. Χρειαζόμαστε διεθνείς συμφωνίες, νομικά δεσμευτικές για να υπάρχει κάποιου είδους βεβαιότητα», απαντά.

Μοίρασμα της ευθύνης

Μία ακόμη «σημαντική αδυναμία» του Συμφώνου, κατά τον ίδιο, αφορά την έλλειψη αλληλεγγύης. «Παραδόξως το Σύμφωνο δεν ασχολείται ικανοποιητικά με το μοίρασμα της ευθύνης. Προτείνει ευέλικτη αλληλεγγύη. Η προσέγγιση είναι διφορούμενη, ασαφής και δεν είναι δίκαιη. Καθώς παραμένει το κριτήριο της πρώτης παράτυπης εισόδου, αν η πρόταση για τη μεταρρύθμιση του Κανονισμού του Δουβλίνου περάσει, χώρες όπως η Ελλάδα θα συνεχίσουν να φέρουν την ευθύνη, ενώ οι διαδικασίες στα σύνορα θα αυξήσουν περαιτέρω τις ευθύνες τους, διότι δεν θα συνοδεύονται πάντα από μετεγκατάσταση», λέει ο ερευνητής του CEPS και επισκέπτης καθηγητής στη Σχολή Διεθνών Σχέσεων του Science Po. Αντιτάσσουμε στο επιχείρημά του τη σκληρή στάση ορισμένων κρατών – μελών έναντι της μετεγκατάστασης: «Η Κομισιόν έχει υιοθετήσει λάθος προσέγγιση με το να δώσει πολλή ελευθερία σε όλες τις κυβερνήσεις της ΕΕ στην προετοιμασία του Συμφώνου, μέσω μιας στρατηγικής συναίνεσης και de facto ομοφωνίας στο Συμβούλιο. Κατά τις ευρωπαϊκές Συνθήκες, χρειάζεται ειδική πλειοψηφία, όχι ομοφωνία. Κατανοούμε από πού ξεκινά η Κομισιόν, αλλά η ευέλικτη αλληλεγγύη σημαίνει δυνατότητα επιλογής ευθυνών. Δεν γίνεται. Εναν χρόνο μετά την παρουσίαση του Συμφώνου, οι χώρες δεν συμφωνούν».

Εκτιμά, τέλος, ότι «το Σύμφωνο δεν είναι ανεπαρκώς εφοδιασμένο για να αντιμετωπίζει την κατάσταση με το Αφγανιστάν». Αντίθετα, θεωρεί ότι η Κομισιόν διαθέτει ήδη αρκετά εργαλεία μέσω των υφιστάμενων κανονισμών, ακόμη και μέσω του Κανονισμού του Δουβλίνου, «ο οποίος αφήνει περιθώρια για εξαιρέσεις» για να αντιμετωπίσει μια νέα πρόκληση, χωρίς «ποινικοποίηση των ανθρώπων και στρατιωτικοποίηση της κατάστασης».