H άνοια και η νόσος Alzheimer στην Ελλάδα σήμερα

Πώς θα νιώθατε αν κάποιος σάς έκλεβε τις αναμνήσεις; Η απάντηση είναι αυτονόητη, υπό το πρίσμα ότι οι αναμνήσεις και το παρελθόν μας ορίζουν ποιοι είμαστε στο παρόν. Και δυστυχώς η νόσος Alzheimer κάνει αυτό ακριβώς, καθώς κομμάτια της ζωής των ασθενών περνούν στη λήθη, με αποτέλεσμα να χάνουν σταδιακά τον ίδιο τον εαυτό τους. {CR}Για τον λόγο αυτόν τον εφετινό Σεπτέμβριο – μήνας που παραδοσιακά είναι αφιερωμένος στην άνοια – η καμπάνια ευαισθητοποίησης από την Εταιρεία Alzheimer Αθηνών εστιάζει στις «χαμένες αναμνήσεις». Στο πλαίσιο αυτό η Παρασκευή Σακκά, νευρολόγος – ψυχίατρος, πρόεδρος της Εταιρείας Alzheimer Αθηνών – πρόεδρος του Εθνικού Παρατηρητηρίου για την Ανοια και τη νόσο Alzheimer, αναλύει στο άρθρο που ακολουθεί όσα γνωρίζει η επιστημονική κοινότητα σχετικά με τη νόσο αλλά και εκείνα τα μυστικά που επιχειρεί να «ξεκλειδώσει». Και επιμένει πως παρότι έχουν γίνει σημαντικά βήματα στη χώρα μας για τη φροντίδα των ασθενών και την αναγνώριση του ρόλου των φροντιστών, υπάρχει μεγάλο περιθώριο βελτίωσης.

Στις αναπτυγμένες χώρες, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής έφερε στο προσκήνιο την άνοια (α στερητικό + νους), με πιο συχνή μορφή τη νόσο Alzheimer (70% του συνόλου των περιστατικών), σαν ένα μείζον ιατρικό, κοινωνικό και οικονομικό πρόβλημα. Παγκοσμίως, στις μέρες μας υπάρχουν 50 εκατομμύρια άνθρωποι που ζουν με άνοια, αριθμός που θα αυξηθεί δραματικά στο μέλλον λόγω της αύξησης του προσδόκιμου ζωής τόσο στις αναπτυγμένες όσο και στις αναπτυσσόμενες χώρες.

Η νόσος Alzheimer είναι μη αναστρέψιμη και εξελίσσεται με αργούς ρυθμούς σε βάθος χρόνου. Τα συμπτώματά της είναι: διαταραχές μνήμης, διαταραχές λόγου, απώλεια προσανατολισμού στον χώρο και χρόνο και έκπτωση καθημερινής λειτουργικότητας. Επίσης υπάρχουν αλλαγές στην προσωπικότητα, συχνά σωματικά ενοχλήματα και ψυχιατρικά συμπτώματα όπως απάθεια, κατάθλιψη, επιθετικότητα, ευερεθιστότητα, αρνητισμός, παραλήρημα και ψευδαισθήσεις. Από την έναρξη των συμπτωμάτων μέχρι τα τελικά στάδια της νόσου μεσολαβούν κατά μέσο όρο 10 χρόνια.

Οι αιτίες της νόσου Alzheimer δεν είναι συνολικά γνωστές. Οι σημαντικότεροι παράγοντες κινδύνου που έχουν διαπιστωθεί είναι η γενετική προδιάθεση και η αύξηση της ηλικίας, παράγοντες μη τροποποιήσιμοι. Η αυστηρά κληρονομική μορφή της νόσου είναι σπάνια, αφορά 1%-2% του συνόλου των πασχόντων και εμφανίζεται σε ηλικίες κάτω των 65 ετών. Η σποραδική μορφή της νόσου Alzheimer που εμφανίζεται μετά τα 65 έτη έχει μικρότερη κληρονομική επιβάρυνση.

Μελέτες πληθυσμών στην Ευρώπη και την Αμερική τα τελευταία χρόνια αποδεικνύουν ότι η επίπτωση της άνοιας μειώνεται ως αποτέλεσμα της αλλαγής του τρόπου ζωής και του ελέγχου των καρδιαγγειακών παραγόντων κινδύνου. Οι πολιτικές για τη δημόσια υγεία θα πρέπει να ενθαρρύνουν τους μεσηλίκους να διακόπτουν το κάπνισμα, να ασκούνται σωματικά, να ακολουθούν διατροφή πλούσια σε φρούτα, λαχανικά και ψάρια (μεσογειακή δίαιτα), να ελέγχουν την παχυσαρκία, τον διαβήτη και την υπέρταση και να αποφεύγουν την υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ. Επιπροσθέτως, άνθρωποι με πολλά χρόνια εκπαίδευσης, απαιτητικά επαγγέλματα και περισσότερες δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου (συμπεριλαμβανομένων πνευματικών, κοινωνικών, αλλά και φυσικών-σωματικών δραστηριοτήτων) έχουν μικρότερες πιθανότητες ανάπτυξης νόσου Alzheimer.

Οι εγκεκριμένοι θεραπευτικοί παράγοντες που χρησιμοποιούνται σήμερα για τη θεραπεία της νόσου Alzheimer είναι οι αναστολείς της χολινεστεράσης (δονεπεζίλη, ριβαστιγμίνη, γκαλανταμίνη) και η μεμαντίνη. Τα φάρμακα αυτά θεωρούνται συμπτωματικές θεραπείες και ελέγχουν μερικώς τα νοητικά και συμπεριφορικά συμπτώματα της νόσου χωρίς να επηρεάζουν τη νευροεκφυλιστική διεργασία στον εγκέφαλο των πασχόντων.

Νέο φάρμακο. Εν τω μεταξύ, στις 7 Ιουνίου 2021 o FDA, o Αμερικανικός Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων, ενέκρινε την κυκλοφορία του μονοκλωνικού αντισώματος Αducanumab για τη νόσο Alzheimer, κατά το πρότυπο του «accelerated approval pathway» που ακολουθείται όταν θεωρείται χρήσιμο να χορηγηθεί ένα νέο υποσχόμενο φάρμακο σε μεγάλο αριθμό ασθενών που πάσχουν από μια καταστροφική νόσο παρά τη σχετική αβεβαιότητα ως προς την αποτελεσματικότητα. Ωστόσο, το FDA απαίτησε νέα μεγάλη μελέτη διάρκειας πολλών ετών για να επιβεβαιωθεί η αποτελεσματικότητά του. Το συγκεκριμένο φάρμακο απευθύνεται σε επιλεγμένους πληθυσμούς γιατί επιβραδύνει την εξέλιξη της Ηπιας Νοητικής Διαταραχής (προστάδιο της νόσου Alzheimer) και της πρώιμης νόσου Alzheimer και όχι της άνοιας μέτριου ή σοβαρού σταδίου.

Και παρότι συνεχίζεται η έντονη συζήτηση σχετικά με το εάν το aducanumab ωφελεί πραγματικά την καθημερινή ζωή των ασθενών με νόσο Alzheimer και των φροντιστών τους, οι οργανώσεις Alzheimer ανά τον κόσμο και στην Ελλάδα που αγωνίζονται για την καταπολέμηση όλων των μορφών άνοιας χαιρετίζουν την έγκρισή του ως μια ιστορική στιγμή και ένα θεμελιώδες βήμα στην επιστημονική έρευνα.

Εθνικό Σχέδιο Δράσης. Παράλληλα, τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας έχουν γίνει σημαντικά βήματα σχετικά με την αντιμετώπιση της άνοιας. Το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την άνοια έχει εγκριθεί από την Επιτροπή Κοινωνικών Υποθέσεων της Βουλής και διατυπώνει προτάσεις για ένα ολοκληρωμένο και αποτελεσματικό σχέδιο διαχείρισης και αντιμετώπισης όλων των τομέων της άνοιας. To Εθνικό Παρατηρητήριο για την Ανοια και η Πανελλήνια Ομοσπονδία Αλτσχάιμερ με τις οργανώσεις Αλτσχάιμερ σε όλη την Ελλάδα συνεχίζουν με επιτυχία τον αγώνα να γίνει η άνοια προτεραιότητα για τη δημόσια υγεία στη χώρα μας. Κέντρα Ημέρας για άτομα με άνοια λειτουργούν στις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας, υπάρχουν αρκετά Ιατρεία Μνήμης σε γενικά και πανεπιστημιακά νοσοκομεία και 2 Μονάδες τελικού σταδίου για άτομα με άνοια υλοποιούνται άμεσα μέσω των Περιφερειακών ΠΕΠ.

Στις 8 Ιουλίου 2021 η υφυπουργός κυρία Ζωή Ράπτη, αρμόδια για την Ψυχική Υγεία, υπέγραψε έγκριση σκοπιμότητας για την  ίδρυση 7 επιπλέον οικοτροφείων και 8 Κέντρων Ημέρας-Κινητών Μονάδων για άτομα με άνοια σε όλη την Ελλάδα με χρηματοδότηση από το ΕΣΠΑ 2021-2027.

Τι πρέπει να γίνει. Για μία ακόμα χρονιά και εν μέσω πανδημίας ο Σεπτέμβριος είναι ο μήνας ο αφιερωμένος στην υπενθύμιση για όλους μας ότι η νόσος Alzheimer εξακολουθεί να πλήττει εκατομμύρια ασθενείς και φροντιστές στην Ελλάδα και σε όλον τον κόσμο. Ολοι μαζί όσοι ενδιαφερόμαστε και εμπλεκόμαστε στη φροντίδα των ατόμων με άνοια, γιατροί και άλλοι επαγγελματίες Υγείας, φροντιστές, πολιτικοί, απλοί άνθρωποι, να δραστηριοποιηθούμε και να κινητοποιήσουμε τους ιθύνοντες ώστε οι ασθενείς με άνοια και οι φροντιστές τους:

1. Να έχουν πρόσβαση σε έγκαιρη διάγνωση, θεραπεία και καλής ποιότητας φροντίδα.

2. Να μπορούν να ζήσουν όσον το δυνατόν πιο ανεξάρτητα.

3. Να εξακολουθούν να αποτελούν ενεργά μέλη της κοινότητας.

4. Να αντιμετωπίζονται με σεβασμό και κατανόηση.

5. Να λαμβάνουν την απαραίτητη πρακτική υποστήριξη και βοήθεια που χρειάζονται.

Η Παρασκευή Σακκά είναι νευρολόγος – ψυχίατρος, πρόεδρος της Εταιρείας Alzheimer Αθηνών – πρόεδρος του Εθνικού Παρατηρητηρίου για την Ανοια και τη νόσο Alzheimer