Στο μυαλό των αρνητών του εμβολίου

Η πανδημία έφερε στο προσκήνιο, με τη μορφή κινήματος, μια τάση που δεν είναι καθόλου καινούργια. Αυτή του σκεπτικισμού απέναντι στα εμβόλια που στο ακραίο της στάδιο φτάνει ως την πλήρη αμφισβήτησή τους και την άρνηση του εμβολιασμού. Η προσπάθεια, όμως, που γίνεται τώρα τελευταία, με αφορμή την πανδημία, να αποδοθούν κοινωνικά και πολιτικά χαρακτηριστικά στην τάση αυτή, σκοντάφτει σε χοντροκομμένα στερεότυπα και στη διάθεση της κάθε κομματικής πλευράς να ενοχοποιήσει τον αντίπαλό της. Η πραγματικότητα, δυστυχώς, είναι αρκετά πιο περίπλοκη.

Οι πρώτοι καταγεγραμμένοι «εναλλακτικοί»

Τα πρώτα σύγχρονα καταγεγραμμένα τεκμήρια αμφισβήτησης των εμβολιασμών στην Ελλάδα εμφανίζονται στα 00s σε δημοσιεύματα «γιατρών» και άλλων οπαδών της ομοιοπαθητικής, με παραπομπές σε δημοφιλή βιβλία διάσημων ομοιοπαθητικών στην Ελλάδα. Αλλωστε, η επί της αρχής θεώρηση της ομοιοπαθητικής (για την οποία η κλασική ιατρική έχει αποφανθεί κατηγορηματικά πως πρόκειται για ψευδοεπιστήμη) είναι ότι οι μαζικοί εμβολιασμοί δεν λαμβάνουν υπόψη την ατομικότητα. Στην Ελλάδα ως αντιεμβολιαστές τότε λογίζονταν βασικά οι γονείς που δεν έκαναν εμβόλια στα παιδιά τους και που προ πανδημίας κινούνταν περίπου στο 10%, σύμφωνα με έρευνα της Ελληνικής Παιδιατρικής Εταιρείας του 2014, στην οποία ως βασικό επιχείρημα αναφέρεται η έλλειψη εμπιστοσύνης στις φαρμακευτικές. Δεν είναι μάλλον τυχαίο κιόλας ότι το διάστημα Μαΐου 2017 – Μαΐου 2018, στην Ελλάδα καταγράφηκαν, σύμφωνα με το ΚΕΕΛΠΝΟ, 3.016 κρούσματα ιλαράς, ενώ την περίοδο 2010-2017, 8 κράτη-μέλη της ΕΕ, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα, δεν είχαν το ποσοστό εμβολιαστικής κάλυψης που απαιτείται για την ανοσία αγέλης. Την ίδια εποχή, με μια απλή αναζήτηση, μπορούσε ήδη κάποιος να διαπιστώσει την ύπαρξη ομάδων ακραιφνών αντιεμβολιαστών με εύγλωττους τίτλους του τύπου «Εμβόλια = Θάνατος» που είχαν βρει φιλοξενία στη ζέστη αγκαλιά των social media.

Λαϊκισμός και αντιεμβολιαστικό κίνημα

Πού εδράζεται όμως αυτή η τάση; Είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική η έρευνα που δημοσίευσε τον Ιούνιο του 2019 το European Journal of Public Health, με τίτλο «Populist politics and vaccine hesitancy in Western Europe: an analysis of national-level data» (μτφ. «Λαϊκίστικες πολιτικές και διστακτικότητα απέναντι στα εμβόλια στη Δυτική Ευρώπη: Μια ανάλυση εθνικών δεδομένων») με επικεφαλής ερευνητή τον Τζόναθαν Κένεντι, λέκτορα δημόσιας υγείας στο πανεπιστήμιο Queen Mary University του Λονδίνου. Η έρευνα κατάγραψε την υπόγεια διασύνδεση της ανόδου του λαϊκισμού με την αυξανόμενη αμφισβήτηση των εμβολιασμών. Σύμφωνα με τους ερευνητές, «η διστακτικότητα απέναντι στην αναγκαιότητα των εμβολιασμών και ο πολιτικός λαϊκισμός έχουν παρόμοια κινητήριο δύναμη, την έλλειψη εμπιστοσύνης στους ειδικούς και τον αντιελιτισμό. Παρότι είναι απαραίτητο η επιστημονική κοινότητα να δυναμώσει τους δεσμούς εμπιστοσύνης με την κοινή γνώμη, αυτή η προσέγγιση δεν επαρκεί. Η γενική δυσπιστία απέναντι στις ελίτ και το κατεστημένο των ειδικών, που δίνει ώθηση στη διστακτικότητα απέναντι στα εμβόλια, δεν θα επιλυθεί αν δεν αντιμετωπιστεί και η υποκείμενη αιτία της που είναι το αίσθημα πολιτικού αποκλεισμού και περιθωριοποίησης μεγάλης μερίδας του πληθυσμού της Δυτικής Ευρώπης». Ο επικεφαλής της μάλιστα σημείωσε, μιλώντας για την έρευνα στη βρετανική εφημερίδα Guardian, ότι η συνάφεια είναι τόσο μεγάλη που η αύξηση των ποσοστών των λαϊκιστικών πολιτικών δυνάμεων, είτε της Αριστεράς είτε της Δεξιάς, θα μπορούσε να λειτουργεί για τις ευρωπαϊκές αρχές δημόσιας υγείας ως ένδειξη ότι πρέπει να παρακολουθούν στενότερα το ζήτημα της εμβολιαστικής κάλυψης του πληθυσμού. Συγκεκριμένα για την Ελλάδα, ο Κένεντι δήλωνε πως «μιλάμε για τον λαϊκισμό και για τις δυσκολίες της Ελλάδας, αλλά αν δούμε τι βρίσκεται πίσω από την άνοδό του θα εντοπίσουμε την έλλειψη εμπιστοσύνης στις ελίτ και τους επιστήμονες. Αυτό προφανώς επηρεάζει την ακαδημαϊκή κοινότητα, τη δημόσια υγεία και θέματα όπως η κλιματική αλλαγή και ο σκεπτικισμός για τα εμβόλια». Κι επέμεινε πως ειδικά για τη χώρα μας η ρίζα του προβλήματος εντοπίζεται στην ιστορικά δυσλειτουργική σχέση μεταξύ πολιτών και κράτους.

Τα σκάνδαλα των φαρμακευτικών

Οταν οι δυο «ύποπτοι», κράτος και φαρμακευτικές, συναντιούνται παράγεται μείγμα εκρηκτικό. Στη Γαλλία, ο σκεπτικισμός απέναντι στα εμβόλια έχει συσχετιστεί με την αποκάλυψη σκανδάλων που αφορούσαν φαρμακευτικές εταιρείες, ακόμη κι αν ήταν εντελώς άσχετα με τα εμβόλια. Σε αυτό το συμπέρασμα έχει καταλήξει η κοινωνιολόγος Ζοσελίν Ροντ, που έχει ερευνήσει το γαλλικό αντιεμβολιαστικό κίνημα, που έχει αρκετά κοινά χαρακτηριστικά με την Ελλάδα, αν και μαζικότερο. Στη Γαλλία, λοιπόν, ο σκεπτικισμός και η άρνηση σημείωσαν στατιστικά μετρήσιμη αύξηση από το 2010. Διόλου συμπτωματικά, όπως διαπιστώνει η έρευνα της Ροντ, την προηγούμενη χρονιά η γαλλική κοινή γνώμη συνταράχθηκε από το σκάνδαλο του Mediator, ενός φαρμάκου για απώλεια βάρους που εκτιμήθηκε ότι οδήγησε στον θάνατο τουλάχιστον 500 πολίτες. Υπήρξε επίσης ένα ακόμη πιο οικείο σε εμάς περιστατικό. Το 2009 η επιδημία της γρίπης των χοίρων οδήγησε την τότε κυβέρνηση να παραγγείλει εκατομμύρια δόσεις των νέων αντιγριπικών εμβολίων, όπως είχαν κάνει κι άλλες κυβερνήσεις επικαλούμενες τις οδηγίες του ΠΟΥ για μαζική ανοσοποίηση του πληθυσμού. Μόνο το 10% όμως του πληθυσμού εμβολιάστηκε και η κυβέρνηση κατηγορήθηκε για σπατάλη δημόσιου χρήματος προς όφελος των προμηθευτριών φαρμακευτικών εταιρειών.

Οι ίδιες κατηγορίες και η ίδια δημόσια συζήτηση είχαν εκτυλιχθεί τότε, με την ίδια αφορμή, και στην Ελλάδα, σε μια χώρα που αγαπά τα «σκάνδαλα των φαρμάκων» και τα επόμενα χρόνια κατέγραψε μπόλικη έλλειψη εμπιστοσύνης στις ελίτ και το «σύστημα» όχι απλώς ερευνητικά αλλά και στις κάλπες. Πριν μας προκύψει η πανδημία, η Eurostat μετρώντας την εμπιστοσύνη των Ευρωπαίων στα εμβόλια, ανακάλυψε ότι μόνο το 54% των Ελλήνων πιστεύει απολύτως ότι τα εμβόλια μας προστατεύουν. Επίσης, το 2019, σε γκάλοπ της εταιρείας About People, το 15,8% απάντησε ότι τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό ενώ εξίσου τρομακτικό είναι ότι το 17,8% δεν θέλησε να απαντήσει ή δήλωσε ότι δεν γνωρίζει. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, εξάλλου, ο κίνδυνος δεν είναι μόνο η αντιεμβολιαστική «βεβαιότητα» αλλά και η όλη αμφισβήτηση των επιτευγμάτων της επιστήμης, που δυστυχώς κάλπαζε αυξανόμενη.

Διάχυτοι αντισυστημικοί πυρήνες

Η πολιτική κατηγοριοποίηση, λοιπόν, των αντιεμβολιαστών δεν μπορεί να γίνει με κλασικό κομματικό μέτρημα κουκιών. Για παράδειγμα, τον Δεκέμβριο του 2020 με μια κοινωνία κουρασμένη από απανωτά lockdown κι ενώ η προοπτική του εμβολιασμού εναντίον του COVID-19 ήταν πλέον προ των πυλών, σε δημοσκόπηση της Metron Analysis το 41% των πολιτών δήλωσε πως δεν θα ήθελε να κάνει το εμβόλιο ενώ ένα 8% δεν ήθελε να απαντήσει. Οι λιγότεροι εκ των αρνητών ήταν ψηφοφόροι του ΚΙΝΑΛ, στο 20% όσων δήλωσαν ότι θα το ψήφιζαν, ενώ στη Νέα Δημοκρατία τα ποσοστά ήταν ελαφρώς υψηλότερα, στο 23%. Σε όσους δήλωναν ψηφοφόροι της Αριστεράς τα ποσοστά εκτοξεύονταν. Το 41% που δήλωνε ΣΥΡΙΖΑ απάντησε πως δεν επιθυμεί να εμβολιαστεί, ενώ στο ΚΚΕ το ποσοστό ήταν ακόμη υψηλότερο, στο 49,2%. Στα υπόλοιπα κόμματα εναντίον δήλωνε το 65%. Η ανάγνωση των αποτελεσμάτων αυτών όμως δεν μπορεί να παραγνωρίζει ότι, με εξαίρεση την Ελληνική Λύση του Κυριάκου Βελόπουλου, τα υπόλοιπα κόμματα της Βουλής έχουν υποστηρίξει τα οφέλη των εμβολιασμών. Τρανταχτό παράδειγμα το ΚΚΕ που, παρότι απορρίπτει τις ιδιωτικές φαρμακευτικές θεωρεί τα εμβόλια προϊόντα της λαϊκής διάνοιας και εργασίας και πιστεύει στη μαζική ανοσοποίηση (η ΕΣΣΔ άλλωστε αποτελεί ιστορικό παράδειγμα). Αν πιστέψουμε τα ερευνητικά δεδομένα των προηγούμενων ετών λοιπόν, το κομμάτι των ψηφοφόρων εκείνο που διαφωνεί ή αμφιβάλλει για τα εμβόλια, είναι αυτό που χαρακτηρίζεται πρωτίστως από αντισυστημικές τάσεις, αμφισβήτηση των κατεστημένων ελίτ, έλλειψη εμπιστοσύνης στις εταιρείες του μεγάλου καπιταλισμού και στη διοίκηση του κράτους ή/και επηρεάζονται από θρησκευτικές πεποιθήσεις και μια μερίδα ιεραρχών ή από ακραίες εθνοκεντρικές απόψεις ανεξαρτήτως ψήφου. Με τον ίδιο τρόπο που π.χ. στον ΣΥΡΙΖΑ τους εκφράζει ο Παύλος Πολάκης. Ή, για να δούμε ένα λιγότερο φορτισμένο αλλά αρκετά καθαρό παράδειγμα, στις ΗΠΑ αντιεμβολιαστές ήταν οι οπαδοί του Τραμπ και των πιο ριζοσπαστικοποιημένων συντηρητικών ή αριστερών που διαχέονταν εντός των κόλπων των δύο κομμάτων εξουσίας. Αν ιδωθούν μέσα από αυτό το πρίσμα τα ποσοστά βγάζουν νόημα. Και εξηγούν τα συνθήματα και την εικονογραφία των διαδηλώσεων των αντιεμβολιαστών που παραπέμπουν σε ριζοσπαστικοποιημένο αντικαπιταλιστικό και εθνικιστικό πολτό, που στην ψήφο απλώνεται σε όλο το πολιτικό φάσμα, σε άνισες δοσολογίες.