Το πυκνό σκοτάδι και η τυφλότητα της νυχτερίδας

Οι λαοί, οι ηγεσίες και τα μέσα ενημέρωσης αντλούν σαδομαζοχιστική απόλαυση υπενθυμίζοντας τραγωδίες και, κατά κάποιον τρόπο, γιορτάζοντάς τες: οι επέτειοι πολιτικών δολοφονιών, σφαγών, γενοκτονιών και τρομοκρατικών χτυπημάτων μάς απασχολούν περισσότερο από την προσπάθεια κατανόησης και ερμηνείας, από την έρευνα και την αντιμετώπιση των κινδύνων που μας απειλούν. Μερικοί από αυτούς τους κινδύνους είναι, κατά τη γνώμη μου, υπαρξιακοί.

Οι περισσότεροι άνθρωποι στον ευρω-ατλαντικό κόσμο άρχισαν να ψυχανεμίζονται την ύπαρξη και τις φιλοδοξίες του πολιτικού και τρομοκρατικού Ισλάμ την επαύριο της 11ης Σεπτεμβρίου 2001: μέχρι τότε, περιέργως, πολύ περιέργως, δεν είχαν δώσει σημασία ούτε στους μουτζαχεντίν που είχαν εξελιχθεί σε τζιχαντιστές, ούτε στις φατουά εναντίον Ευρωπαίων διανοουμένων και εκκοσμικευμένων μουσουλμάνων, ούτε στην de facto πολυπολιτισμικότητα που είχε ήδη εδραιωθεί στις περισσότερες δυτικές χώρες. Οι Ευρω-αμερικανοί φαίνονταν καθηλωμένοι στην εικόνα του εξωτικού εμίρη με τα πετροδολάρια και προπάντων του Λόρενς της Αραβίας -ο αραβισμός ήταν, παραδοσιακά, ένα από τα καπρίτσια των ευρωπαϊκών ελίτ- και κανείς δεν φρόντιζε να τους ενημερώσει για τους ιερούς πολέμους, φυτώρια των οποίων υπήρχαν ανέκαθεν στο έδαφός τους. Η μοναδική στιγμή που είχε ταράξει τις δυτικές χώρες ήταν η ιρανική επανάσταση του 1979, η οποία ωστόσο πέρασε, ιδιαίτερα στον χώρο της αριστεράς, περισσότερο ως «επανάσταση» παρά ως «ισλαμική»: οι μουλάδες θεωρήθηκαν αντι-ιμπεριαλιστές που απομάκρυναν -εύγε, εύγε!- τον Σάχη, τον αξιομίσητο εγκάθετο των ΗΠΑ. Έτσι κι αλλιώς, η αριστερά δεν κατανοούσε, ούτε κατανοεί, τον ρόλο της θρησκείας στην ιστορία· επαναλαμβάνει μονότονα τα περί οικονομικών νομοτελειών σε πείσμα των γεγονότων που τη διαψεύδουν ξανά και ξανά.

Η 11/9, εκτός από τα άλλα συναισθήματα που προκάλεσε, προκάλεσε απορία: Γιατί μας μισούν; Και: ποιοι ακριβώς είναι αυτοί που μας μισούν; Η διάσταση του μεγάλου θεάματος που πήρε η 11/9 συνέβαλε στην ισχυρή εντύπωση την οποία δεν είχαν κάνει οι δεκάδες, οι εκατοντάδες, των ισλαμιστικών τρομοκρατικών ενεργειών από την εποχή της βομβιστικής επίθεσης της αμερικανικής πρεσβείας στη Βηρυτό τον Σεπτέμβριο του 1984. Έκτοτε, κάθε χρόνο θυμόμαστε τη 11/9 -θρηνολογώντας, πράγμα με το οποίο επιχαίρουν οι τζιχαντιστές- αλλά χωρίς αληθινή επίγνωση του προβλήματος. Κανείς με φωνή που να ακούγεται δεν τολμά να ξεστομίσει ότι οι φατουά προέρχονται κυρίως από τη Σαουδική Αραβία, σύμμαχο και πελάτη των ΗΠΑ, κι ότι ο Ερντογάν χρησιμοποιεί τη σουνιτική τρομοκρατία για να ταπεινώνει τη Δύση και για να την εκβιάζει αντλώντας ωφελήματα -είναι το χόμπι του, συνέχεια της πολιτικής της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Αντί γι’ αυτά και για πολλά άλλα σχετικά με το Ισλάμ, το μήνυμα και το αποτέλεσμα της 11ης Σεπτεμβρίου είναι η διάβρωση της δυτικής δημοκρατίας -η Patriot Act που γενικεύτηκε σε όλο τον κόσμο ήταν ένα μηχανιστικό μέσο απόκρισης στον ισλαμισμό- και ο εσωτερικός διχασμός μεταξύ εκείνων που επιμένουν να προασπίζουν τον πολιτισμό μας και εκείνων που θεωρούν έγκλημα την ισλαμοφοβία, ενοχοποιώντας την αποικιοκρατία ως κίνητρο του ισλαμισμού. Με λίγα λόγια, το πολιτικό Ισλάμ έχει επιτύχει όσα δεν έχουμε επιτύχει μοναχοί μας παρότι είμαστε ιδιαζόντως αυτοκαταστροφικοί και τυφλοί σαν νυχτερίδες: η κατάτμηση των δυτικών κοινωνιών σε εθνοθρησκευτικές κοινότητες, η άνοδος της ακροδεξιάς η οποία οικειοποιήθηκε το πρόβλημα του κοινοτισμού και του εξισλαμισμού, η θλιβερή παρακμή του αριστερού λόγου και των αριστερών αξιών όπως το κοσμικό κράτος, η ισότητα των φύλων, ο οικουμενισμός, είναι μερικά από τα ρήγματα της σύγχρονης δημοκρατίας. Από τότε που η ισλαμιστική πρόκληση επιτάχυνε τη διάλυση του αξιακού συστήματος της αριστεράς, η δυτική δημοκρατία έγινε λιγότερο ευσταθής και παραδόθηκε εύκολα σε υπερσυντηρητικές και αυταρχικές ιδεολογίες.

Η 11η Σεπτεμβρίου έφερε λοιπόν στην επιφάνεια διχαστικά διλήμματα: Ασφάλεια ή ελευθερίες; Αποδοχή του Ισλάμ στο πλαίσιο της ανεξιθρησκίας ή περιορισμοί υπό το φως των όσων γνωρίζουμε για τις πολιτικές του βλέψεις; Πολιτιστικός και ανθρωπολογικός σχετικισμός ή επίγνωση πολιτιστικής και πολιτικής ανωτερότητας της Δύσης; Αυτά τα διλήμματα κλόνισαν ακόμα περισσότερο την ήδη ταραχώδη δημοκρατική ζωή στην οποία προσετέθη ο πολτός των social media και οι ανοησίες της πολιτικής ορθότητας που ανεδείχθησαν σε κυρίαρχο σύστημα σκέψης. Απαντώντας, οι εχθροί του, οι ας πούμε «politically incorrect», υιοθέτησαν εξίσου ανόητες ακρότητες.

Εν κατακλείδι, η τραγωδία του 2001, παρότι δεν ήταν η πρώτη, αφύπνισε κάπως τη ληθαργική Δύση χωρίς ωστόσο να αποβεί εναντίον των τζιχαντιστών και όσων διάκεινται φιλικά προς αυτούς. Η αφύπνιση συνοδεύτηκε από αλλοπρόσαλλες πολιτικές αποφάσεις, όπως ήταν η εισβολή στο Ιράκ, κι από λανθασμένες εκτιμήσεις όπως ήταν εκείνη της «συντριπτικά μειοψηφικής» τζιχαντιστικής κοινότητας. Στην πραγματικότητα, μεγάλο ποσοστό μουσουλμάνων, αν και διαφωνούν με τις μεθόδους ή απεχθάνονται τη βία, αν κληθούν να επιλέξουν μεταξύ της Δύσης και των τζιχαντιστών θα επιλέξουν τους δεύτερους: το εθνοτικό, ιδεολογικό, θρησκευτικό, ιστορικό και ανθρωπολογικό ανήκειν είναι ακατανίκητο. Κάπως έτσι συμπεριφέρονταν οι αριστεροί έναντι του σταλινισμού: αν καλούνταν να επιλέξουν -και συχνά καλούνταν- μεταξύ καπιταλισμού και σταλινισμού επέλεγαν, με απόλυτη φυσικότητα, τον σταλινισμό, ελαχιστοποιώντας, δικαιολογώντας ή αγνοώντας τις παραμορφώσεις και τα εγκλήματά του. Το ιδεολογικό ανήκειν ήταν ισχυρότερο από τα γεγονότα. Εξάλλου, πολλοί «αντισταλινικοί» κινήθηκαν σε ακόμα πιο εξτρεμιστικές και εγκληματικές ιδεολογίες: ο εξτρεμισμός είναι ο πειρασμός ανθρώπων και ομάδων σε απεγνωσμένη αναζήτηση ταυτότητας.

Πολλές ήταν οι αυταπάτες που ακολούθησαν την 11/9. Οι Αμερικανοί, με τη ρηχή τους σκέψη, περίμεναν ότι ο θάνατος του Μπιν Λάντεν θα επηρέαζε το τζιχαντιστικό κίνημα, ενώ ήλπιζαν ότι στο Αφγανιστάν κάποιο κομμάτι των Ταλιμπάν θα συνεργαζόταν τελικά σε δημοκρατικό πλαίσιο. Στο μεταξύ, συσσωρεύονται οι επέτειοι -από την Ινδονησία μέχρι τη Νιγηρία και τη Βρετανία- και το σκοτάδι πυκνώνει. Πριν από την 11/9 οι δυτικές χώρες δεν έκαναν τίποτα για το ανερχόμενο επιθετικό Ισλάμ· μετά την 11/9 δεν ήξεραν τι να κάνουν. Ούτε τώρα ξέρουν.