Η ακτινοβολία

Οι ειδήσεις γεννιούνται με όλο και πιο κοντινή την ημερομηνία λήξης τους, το ενδιαφέρον μας για πρόσωπα και θέματα έχει ζωή συντομότερη κι από της πεταλούδας. Είναι μυστήριο, λοιπόν, πώς ο Μίκης συνεχίζει να ρίχνει τον πελώριο ίσκιο του τόσες μέρες, από την Πέμπτη του θανάτου ως την Πέμπτη της κηδείας, και μετά από αυτήν. Μυστήριο, θαύμα σχεδόν, είναι και που, σ’ ένα περιβάλλον, όπου ο μύλος των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης αλέθει αχόρταγα, αλύπητα συγκίνηση, τρέφεται από αυτήν και την ψευτίζει, η συγκίνηση για τον Μίκη μένει ανόθευτη τόσες μέρες, τόσοι άνθρωποι μοιράζονται ένα αίσθημα που δεν ψευτίζει – κι όχι μόνον εκείνοι που τους κυριεύει η νοσταλγία μα και νεότεροι, που με τη νοσταλγία δεν έχουν ακόμη συστηθεί. Κάτι αλήθεια συμβαίνει εδώ, που λέει κι ο Σαββόπουλος. Κάτι σημαίνει αυτό.

Μια απλή, εύκολη εξήγηση θα ήταν πως δεν τιμούμε απλώς, καταπώς του αξίζει, έναν άνθρωπο που σημάδεψε τη ζωή μας. Η συμμετοχή μας στο πένθος απαντά  και σε μια δική μας, προφανώς, ανάγκη. Επειτα από δέκα δύσκολα, ζορισμένα, τοξικά χρόνια, ύστερα από την αβεβαιότητα της πανδημίας ή και το καλοκαίρι του πύρινου φόβου, είχαμε, ίσως, ανάγκη να ακουμπήσουμε κάπου. Σ’ ένα φέρετρο, έστω. Να βρούμε ένα σημείο συνάντησης. Με το μπόι του νεκρού, να σηκωθούμε λίγο ψηλότερα από τους φόβους μας. Να γίνει το κλέος του αντίδοτο σε ό,τι βιώσαμε ως ήττα αυτά τα χρόνια. Κι έτσι, ο Μίκης, νεκρός, ίσως να πέτυχε αυτό που σε όλη του τη ζωή επεδίωκε – να γίνει ο σταυρός, το σύμβολο της ενότητας του έθνους. Γιατί έτσι, στ’ αλήθεια ήταν, ενωτικός κι ας ήταν πολεμικός, οικουμενικός κι ας ήταν τόσο δεμένος με την Ελλάδα, στρατευμένος μα ελεύθερος, φανατικά υπερασπιζόμενος την ελευθερία αυτή, κατά το φρόνημα.

Το βέβαιο είναι πως αυτές οι οκτώ μέρες του Μίκη αφήνουν πίσω τους κάτι. Που δεν θα περάσει, ελπίζω, σαν νερό, δεν θα εξατμιστεί.

Είναι, πρώτα και πάνω απ’ όλα, πως αυτές οι μέρες μας έδωσαν την ευκαιρία να επανασυνδεθούμε με τη μουσική του. Σαν να ανακαλύψαμε ξανά τη δύναμή της. Σαν τα τραγούδια του να επέστρεψαν από την κρύπτη του χρόνου και να μας επανασυστήθηκαν. Ελεύθερα από τη φθορά, επέστρεψαν στα χείλη μας σαν καινούργια. Με ανανεωμένη τη μαγεία τους. Θυμηθείτε πώς το είχε πει ο έτερος των μεγάλων, ο Μάνος: «Εν αρχή υπήρξε μόνον το τραγούδι. Μέσο επικοινωνίας, συνδιαλλαγής και βαθύτατης επαφής. Με το τραγούδι μίλησαν οι ανθρώποι στα πουλιά κι αυτά με τη σειρά τους στους ανθρώπους. Με το τραγούδι στείλαν μηνύματα οι πρόγονοι στους απογόνους. Και μ’ ένα τραγούδι τελικά θα πούμε καλημέρα ένα πρωί στους άλλους πλανήτες».

Είναι, έπειτα, πως μας δόθηκε αυτές τις μέρες μια ισχυρή αφορμή να επιστρέψουμε στην ιστορία, ή πιο σωστά στις αφηγήσεις της ιστορίας, που μας έκαναν αυτό που είμαστε. Αν ο Μίκης ήταν, όπως ειπώθηκε, ο τελευταίος των μεγάλων Ελλήνων του 20ού αιώνα, ο θάνατός του μας υποχρέωσε, με κάποιον τρόπο, ή έστω μας παρότρυνε να αναμετρηθούμε ξανά με την κληρονομιά που μας άφησε ο αιώνας και προπάντων με τον τρόπο που αυτή η κληρονομιά μεταβολίστηκε ως κοινή συνείδηση μέσα από τους μύθους και τους θρύλους και, φυσικά, πάνω απ’ όλα, τα τραγούδια. Και με τα τραγούδια να τα ξανασκεφτούμε όλα, να τα ζυγίσουμε ξανά. Δεν είμαι σίγουρος πως το μπορούμε, μα αξίζει τουλάχιστον η προσπάθεια.

Και, τέλος, το πένθος για τον Μίκη, η εκπλήρωση της επιθυμίας του «να αφήσει τον κόσμο αυτό σαν κομμουνιστής», η εντολή του «να γίνει σεβαστή όχι μονάχα η ιδεολογία μου αλλά και οι αγώνες μου για την ενότητα των Ελλήνων», έκανε κάποιους – έτσι ελπίζω τουλάχιστον – να ξανανοίξουν, με έναν πιο ανοιχτόκαρδο τρόπο, τη συζήτηση για τον ρόλο που έπαιξε η Αριστερά, με την οποία ο Μίκης έδεσε τη ζωή και το έργο του, στις κρίσιμες ελληνικές δεκαετίες. Οχι τη σχέση του ίδιου του Μίκη με την Αριστερά και τα κόμματά της, σχέση πάντα δύσκολη, ανοικονόμητη, σαν ελιγμός υπερδεξαμενόπλοιου στη λίμνη Ιωαννίνων – όπως ο ίδιος είχε κάποτε αστειευθεί. Το έχει ήδη πει πολύ καλά ο φίλος του ο Μίμης Ανδρουλάκης, πόσο δυσκολεύτηκε η Αριστερά να διαχειριστεί αυτόν τον ιλιγγιώδη στροβιλισμό, που ήταν ο Μίκης.

Αλλά μια τέτοια συζήτηση δεν θα είχε πια κανένα ενδιαφέρον. Ενδιαφέρον θα είχε μια συζήτηση που να ξεκινά από την αποτίμηση που ο ίδιος ο Μίκης έχει κάνει το 1987. Εγραφε τότε πως «ο ποιοτικός ρόλος της Αριστεράς μεγάλωνε» τη δεκαετία του ’60, όσο μεγάλωνε «η ποσοτική δύναμη του Κέντρου», και αντίστροφα. Γιατί, υποστήριζε, «οι μάζες των κεντρώων, για πρώτη φορά μετά τον Εμφύλιο έγιναν ένας προστατευτικός ιστός μέσα στον οποίο μπόρεσε να ακτινοβολήσει σχετικά άφοβα η Αριστερά». Οι ζόρικες συνθήκες της δεκαετίας του ’60 δεν επιστρέφουν και κανείς δεν τις νοσταλγεί. Και πολλοί, νομίζω, απ’ όσους έκλαψαν τον Μίκη αυτές τις ημέρες, έκλαψαν πράγματι από νοσταλγία. Οχι για τη δεκαετία του ’60, όπου και ο ίδιος ακτινοβόλησε. Μα για την ακτινοβολία την ίδια, που χάθηκε.