Ιστορία και θέατρο

Το αρχαιότερο θεατρικό κείμενο στην Ιστορία που έχει ως θέμα του την Ιστορία είναι, βεβαίως, οι «Πέρσαι» του Αισχύλου. Εξάλλου οι ιστορικοί της εποχής εκείνης μας πληροφορούν πως το αριστούργημα του Αισχύλου δεν είναι το πρώτο ποιητικό έργο τού θεάτρου με ιστορικό θέμα. Εχει προηγηθεί η «Μιλήτου Αλωσις» του Φρυνίχου που αναφέρεται στις τύψεις των Αθηναίων που εγκατέλειψαν, αποσύροντας τον στόλο τους, τη μεγάλη ελληνική αποικία στη Μικρά Ασία Μίλητο, με αποτέλεσμα να παραδοθεί στη μακραίωνη κυριαρχία των Περσών. Εκτοτε το παγκόσμιο θέατρο κατέφυγε συχνά, και πολλές φορές επίμονα, στη σκηνική αξιοποίηση ιστορικών γεγονότων. Εξάλλου στην ιστορία του θεάτρου, κι όταν ακόμα δεν χρησιμοποιείται ως κυρίαρχο θέμα στη σκηνή, κι όταν ακόμα ανατέμνει οικογενειακά πάθη, οικεία αμαρτήματα και προσωπικά ερωτήματα των ηρώων, το έδαφος πάνω στο οποίο διαδραματίζονται τα δρώμενα έχει πάντα ένα πεδίο αναφοράς ιστορικό. Θες – δεν θες, η «Εντα Γκάμπλερ» του Ιψεν ή το «Λεωφορείον ο Πόθος» του Τενεσί Ουίλιαμς ή η «Αυλή των θαυμάτων» του Καμπανέλλη εγγράφονταν στα μητρώα της εποχής τους και εξηγούνται ή λύνονται με τα επικρατούντα ηθικά, νομικά, αισθητικά, οικονομικά ιδεολογήματά της.

Δεν είναι τυχαίο πως το 1957 η τότε λογοκρισία του θεάτρου στην Ελλάδα απαίτησε να απαλειφθεί η ατάκα «Βρε συ, ο κόσμος πάει πια στο φεγγάρι!» από την «Αυλή των θαυμάτων» του Καμπανέλλη, όταν ο Γκαγκάριν έκανε την πρώτη βόλτα στον ουρανό! Και, ως γνωστόν, το θέμα της «Αυλής» δεν είναι η ανάδειξη της σοβιετικής διαστημικής επιστήμης. Ακόμη και έργα του θεάτρου που καταγράφουν φυγή από την πραγματικότητα, προς το φανταστικό, ή ακόμη και αξιοποίηση των θεμάτων του λαϊκού παραμυθιού εντάσσονται μέσα στην ατμόσφαιρα που κυριαρχεί την εποχή που παίζονται, στην ιστορική πραγματικότητα, τοπική, εθνική ή παγκόσμια. Στο Πανεπιστήμιο του Εξετερ οι έδρες που διδάσκουν θέατρο εντάσσονται στη Σχολή της Ιστορίας και η κυρίαρχη έρευνα είναι: «Ιστορία και Θέατρο». Και δεν μελετώνται, βέβαια, μόνο έργα με ιστορικό θέμα. Αντίθετα, ερευνάται κατά πόσο το θέατρο, όσο κι αν μελετά ατομικά πάθη και ελαττώματα ή φιλοδοξίες, απηχεί τα μεγάλα και κυρίαρχα ιστορικά ερωτήματα, αδιέξοδα, αλλά και διεξόδους της εποχής των ατομικών παθών.

Εχει προφανώς λεχθεί πως το πέταγμα μιας πεταλούδας στην Αττική αλλάζει το οικοσύστημα της Ανταρκτικής. Ετσι και με τα ιστορικά δρώμενα. Μόνο ιδεοληπτικές περιπτώσεις ανθρώπων που η προσοχή τους και τα ενδιαφέροντά τους συρρικνώνονται σε ένα μπαλάκι του τένις αδιαφορούν για την αλλαγή που γίνεται στο οικοσύστημα, όχι μόνο με την επίθεση ενός ιού, αλλά και με το πέταγμα μιας πεταλούδας. Ο ιδιοφυής ορισμός του Αριστοτέλη, ότι τραγωδία είναι μίμησις πράξεως, καθιστά το θέατρο μια πληρέστερη, σε σχέση με τη μουσική, τα εικαστικά, την ποίηση, την πεζογραφία, αντιστοιχία με την ιστορία και την κοινωνία. Προσοχή, για να μην παρεξηγηθώ, δεν υποτιμώ καθόλου, αντίθετα μάλιστα, την ταραχή και τα ερεθίσματα που προκαλούν οι άλλες τέχνες, αλλά το θέατρο, επιτρέψτε μου να πω, είναι αμεσότερο, όσο το μοιρολόι, το νανούρισμα και η ερωτική κραυγή.

Αν σήμερα κατέφυγα σε αυτές τις σκέψεις είναι διότι στους δύσκολους καιρούς που περνάμε ξαναβλέπω μέσω της πλατφόρμας Νetflix την καταπληκτική ιστορική σειρά του ITV «Ο Πύργος του Ντάουντον» («Downton Abbey»). Δεν θα μείνω στην εξαίσια αναπαράσταση της εποχής των αρχών του 20ού αιώνα στην Αγγλία, πριν τινάξει τα πέταλα της κοσμοκράτειρας αποικιοκρατικής δύναμης. Ούτε στη γενναία σχολή υποκριτικής, όπως αναδεικνύεται σε μια εκατοντάδα ερμηνείες χαρακτήρων όλου του ψυχολογικού και ταξικού φάσματος. Θα μείνω και θα προσπαθήσω να προσεγγίσω ένα θέμα που με καίει. Γιατί δεν υπάρχει και στη δική μας θεατρική, κινηματογραφική, τηλεοπτική παραγωγή μια ανάλογη ανάπλαση, κριτική προσέγγιση, ιστορική τεκμηρίωση μέσω της τέχνης μιας εποχής, όπως το Βυζάντιο; Θα τολμήσω να σημειώσω πως ίσως, επειδή οι ιστορικές, κυρίως μεταπτυχιακές σπουδές των ελλήνων ιστορικών γίνονται στη Δύση, περνάει στις απόψεις των ελλήνων αυτών ιστορικών το εχθρικό, και συχνά απαξιωτικό, επιχείρημα που επικρατεί στην Ευρώπη, ότι το Βυζάντιο είναι μια ιστορική περίοδος που δεν αξίζει τον κόπο να ασχοληθεί κανείς. Θαυμάζω και τιμώ τους λίγους και άξιους έλληνες μελετητές (είχα δάσκαλο τον Ζακυνθινό και τον Τωμαδάκη και σεβαστό φίλο τον Νίκο Σβορώνο), αλλά ο μόχθος τους είχε περιοριστεί στους ειδικούς, σε μια κλειστή ομάδα που αντιμετωπίζεται ως αξιοπερίεργο από την επιστημονική συντεχνία.

Το Βυζάντιο, με τα χίλια χρόνια ιστορίας, διδάσκεται σε μία μόνο τάξη των κλασικών λυκείων. Και σπάνια, ακόμα και στα θέματα των εισαγωγικών στα πανεπιστήμια, θα συμπεριληφθεί ερώτημα από αυτή τη χιλιόχρονη ιστορία. Αλλά το δικό μου έδαφος είναι το θέατρο. Και σε αυτό θα μείνω. Σε πόσα έργα στο θέατρο ή στις τηλεοπτικές σειρές υπάρχει η βυζαντινή ιστορία; Πόσα έργα έχουν δει το φως της σκηνής ή της μικρής οθόνης τα τελευταία 40 χρόνια με θέμα την ιστορία, τους θεσμούς, τις τέχνες, την οικονομία του Βυζαντίου; Αν δεν υπήρχε μετά τον τελευταίο πόλεμο ο Τερζάκης με τα θεατρικά του έργα, κυρίως την εξαίσια «Θεοφανώ» (που την αξιοποίησε ο φιλόλογος και σπουδαίος σκηνοθέτης Σπύρος Ευαγγελάτος πριν από 25 χρόνια), και βεβαίως το αριστούργημα του Αγγελου Σικελιανού «Ο θάνατος του Διγενή», ένα ποιητικό δράμα αντάξιο της σαιξπηρικής ποιητικής του θεάτρου, που όμως μορφολογικά αντλεί από την αρχαία τραγωδία (επεισόδια – χορικά), σποραδικά μόνο άξιοι συγγραφείς καταπιάστηκαν με βυζαντινά θέματα και καίρια πολιτισμικά προβλήματα.

Οταν στη Δύση ο Τ.Σ. Ελιοτ με το «Φονικό στην εκκλησιά» προσέγγισε δραματουργικά μεγάλα ιδεολογικά προβλήματα που διαμόρφωσαν τον αστικό πολιτισμό, όταν ο Αϊζενστάιν στον «Ιβάν τον Τρομερό» ανέλυσε με τρόπο ανεπανάληπτο τη σχέση κράτους και θρησκείας, με μια σοφία που ούτε ο ίδιος ο Μαρξ δεν προσέγγισε, όταν ο Λόπε ντε Βέγα άπλωσε τα μεγάλα προβλήματα που έθετε στην ισπανική ιστορική συνείδηση η ευρωπαϊκή σκέψη και η αραβική επιρροή. Αλλά και στον ευρωπαϊκό Βορρά, ανεξάρτητα από το ότι τα έργα αυτά δεν έφτασαν ποτέ στις ελληνικές σκηνές, και ο Ιψεν και ο Στρίντμπεργκ άφησαν ιστορικά έργα που ανιχνεύουν ακόμη και τις γλωσσικές ιδιαιτερότητες των σκανδιναβικών χωρών. Ποιος, αλήθεια, ξέρει πως για πολλούς αιώνες επίσημη γλώσσα της Νορβηγίας ήταν τα δανέζικα και έργα γραμμένα στα νορβηγικά είχαν τον ρόλο εθνικής αντίστασης;

Τον 19ο αιώνα, την εποχή που γίνεται και στον τόπο μας, μετά την εθνική αποκατάσταση, γενναίος αγώνας για την ταυτότητα του γένους, λίγα μόνο έργα άντλησαν επιχειρήματα από τη βυζαντινή περίοδο, αφού η αρχαία ελληνική ιστορία κέρδισε το παιχνίδι της γενέθλιας γης, των ιδεών και των θεσμών του νέου κράτους. Ετσι ποτέ δεν έγινε αντικείμενο έρευνας μέσω της θεατρικής αμεσότητας το θρησκευτικό σχίσμα, ο μοναχισμός της Ανατολής, η σταδιακή απολατινοποίηση των κρατικών θεσμών και του γλωσσικού ιδιώματος των λειτουργών του κράτους.

Οταν τα μισά έργα του Σαίξπηρ αντλούν κατευθείαν θέματα από την Ιστορία, ακόμη και των σκοτεινών χρόνων της Σκωτίας, όταν τολμά να φέρει στη σκηνή αποτρόπαια εγκλήματα, αιμομιξίες, παιδοκτονίες, τυφλώσεις, όταν τολμά να καταστήσει ως παγκόσμιο πρόβλημα την αποτρόπαια κτηνωδία ενός βασιλιά της Βρετανίας, του Ριχάρδου Γ’, πηγαίνοντας κόντρα στην ιστορική έρευνα που θεωρεί τον βασιλιά αυτόν «καλόν ηγεμόνα», η συκοφαντική εκστρατεία των ιστορικών της Ευρώπης εναντίον του Βυζαντίου τρομοκράτησε τους έλληνες θεατρικούς συγγραφείς να προσεγγίσουν, έστω και αρνητικά, πάντως κριτικά, θεσμούς, ιδέες και μορφές μιας πολυεθνικής αυτοκρατορίας που στην ακμή της αφομοίωσε και συνυπήρξε με λαούς της Σικελίας και της Κάτω Ιταλίας, της Βόρειας Αφρικής και της Δυτικής Ακτής της Ασίας μέχρι το σύνολο των βαλκανικών εδαφών.

Γιατί άραγε έχει λιγότερο ενδιαφέρον δραματουργικό ο Βασίλειος ο Βουλγαροκτόνος από τον Ερρίκο ΣΤ’ και ο Λέων ο Σοφός από τον Πρόσπερο; Μεγάλο πρόβλημα πάντα μου δημιουργούσε η απουσία Βυζαντίου από τον Παπαδιαμάντη. Στα πρώτα του έργα, όπου ακολουθούσε τη μόδα του ευρωπαϊκού ρομαντισμού και έγραφε μυθιστόρημα, π.χ. τη «Γυφτοπούλα», ο εχθρός είναι οι Λατίνοι, ο Πάπας και οι πειρατές του Αιγαίου. Αλλά ο Παπαδιαμάντης απεχθανόταν το θέατρο, αφού το θέατρο ως μίμηση αντιβαίνει στην εντολή «Ου ποιήσεις σεαυτώ είδωλον ουδέ παντός ομοίωμα»! Κανένας δεν σκέφτηκε πως στη Γένεση της Αγίας Γραφής ο Θεός έπλασε ομοίωμα και, όταν το είδε να δρα, είπε «Καλόν» (ωραίο) ως μέγας δημιουργός και σκηνοθέτης.