Το πέρασμα στη σιωπή

Ο Πέτρος Στ. Μακρής Στάικος, που βρέθηκε νεκρός στην κατοικία του την περασμένη εβδομάδα, ήταν ένας ιδιότυπος ερευνητής. Κατά τον καθηγητή Στάθη Καλύβα, που τον χαρακτηρίζει μετριοπαθή και γλυκό, «ήταν από τους ιδιαίτερους αυτούς “ιστορικούς ερασιτέχνες” που το έργο τους συχνά  ξεπερνά αυτό πολλών επαγγελματιών. Μας έδωσε ανάμεσα στα άλλα και τον μοναδικό “Κίτσο Μαλτέζο”, μια εξαιρετική βιογραφία που φωτίζει την Αθήνα της Κατοχής και τον εμφύλιό της που προδιαγράφει τα Δεκεμβριανά».

Δεν ήταν καθηγητής Πανεπιστημίου, η έρευνα δεν ήταν καν η δουλειά του. Αλλά ήταν παθιασμένος. Με πάθος, όπως σημειώνει και ο καθηγητής Νίκος Αλιβιζάτος σε μια ωραία νεκρολογία του στην «Καθημερινή», δούλεψε ως δικηγόρος (υπεύθυνος για τις αστικές υποθέσεις στο γραφείο Αλέξανδρου Λυκουρέζου), με πάθος έπεσε κατόπιν και στη μελέτη της ιστορίας, και ιδίως της περιόδου που τον γοήτευε, της Κατοχής και του Εμφυλίου. Στην έρευνα μπήκε απογοητευμένος από το δικηγοριλίκι και, ιδίως, από την υποδοχή της έρευνάς του, το 1989, για την περιβόητη «υπόθεση του γιουγκοσλαβικού καλαμποκιού», που είχε πωληθεί σε χώρες της Ευρώπης ως ελληνικό. Κατά τον Αλιβιζάτο, «είχε ανακαλύψει ότι αυτοί που κυρίως επωφελήθηκαν από το μεγάλο εκείνο σκάνδαλο, δεν ήταν οι Πασόκοι, όπως όλοι νόμιζαν, αλλά κάποιοι προσκείμενοι στη ΝΔ».

Ηταν η απογοήτευσή του που τον έσπρωξε στην έρευνα; Νομίζω ότι ήταν ένα κράμα απογοήτευσης και μαγείας: έχοντας μάθει να διεισδύει στο βάθος των πραγμάτων με τα οποία καταπιανόταν, η ιστορική έρευνα του επέτρεψε να ασχοληθεί με μια προσωπικότητα όπως ο Κίτσος Μαλτέζος στην οποία καθρεφτιζόταν και ο ίδιος. Και ο Μαλτέζος και ο Μακρής Στάικος ήταν γόνοι μεγάλων οικογενειών της Επανάστασης του 1821. Και οι δύο κατανοούσαν τα χειραφετητικά αιτήματα της Αριστεράς, και οι δύο έβλεπαν τη φάκα πίσω από το τυρί, τον αυταρχισμό και τον ολοκληρωτισμό. Και οι δύο υπήρξαν ιδεαλιστές, και οι δυο αντιμετώπισαν όχι μόνο την ηρωική πλευρά των ιδεολογιών αλλά και τη βρώμικη.

Μετά από τη δουλειά του αυτή, και κυρίως λόγω του στοχαστικού χαρακτήρα της, θα περίμενε κανείς ότι ο Μακρής Στάικος θα αγκαλιαζόταν από τους ιδεολόγους του φιλελευθερισμού. Οχι για να επιδοτηθεί, π.χ., η έρευνά του (ο ίδιος δεν θα καταδεχόταν να μπει σε λίστα επιδοτούμενων από το κράτος) αλλά για να διαδοθούν τα αποτελέσματά της. Κι όμως. Το ενδιαφέρον για τη δουλειά του ήταν συγκεκριμένο: νοιάστηκε η παλιά Ωκεανίδα και αργότερα η Εστία και μεμονωμένοι διανοούμενοι. Στα δύσκολα, τα τελευταία χρόνια, προσέτρεξαν χωρίς προσδοκία ανταλλάγματος φίλοι του και το Μουσείο της Πόλης των Αθηνών. Αλλά κατά τα άλλα, ο Πέτρος Στ. Μακρής Στάικος ήταν ένας μοναχικός ερευνητής για θέματα και περιόδους που υπό κανονικές συνθήκες έπρεπε να ενδιαφέρουν τους ιδεολόγους της σημερινής κυβέρνησης.

Φυσικά, ο άξιος και μοναχικός μαχητής που επέμενε ως την αναπόφευκτη τελική συντριβή του, και έγραψαν γι’ αυτόν πολλά και εξαιρετικά σημαντικοί θεράποντες του δημόσιου λόγου, ακόμα και μετά θάνατον δεν κίνησε έστω το τυπικό ενδιαφέρον της ελληνικής πολιτείας. Το υπουργείο Πολιτισμού δεν εξέδωσε καν μια τυπική ανακοίνωση για την περίπτωσή του. Ούτε τα όποια φιλελεύθερα φόρουμ. Στη ΝΔ, που συχνά μιλάνε για την κυριαρχία της «αριστερής κουλτούρας», σαν να τον αγνοούν. Δεν ήταν ποπ, δεν ήταν τραγουδιστής, δεν ήταν καθηγητής σε πανεπιστήμιο, δεν ήταν λαϊκός. Υπάρχει κανείς εγγράμματος φιλελεύθερος στο κράτος για να θυμηθεί το πέρασμά του;