Ο νέος «ορθολογικός» ψηφιακός κόσμος

Η λέξη digital έχει γίνει πλέον πρόθεμα σε πολλές γνωστές, φιλοσοφικές, κοινωνιολογικές και καθημερινές έννοιες: ψηφιακός ανθρωπισμός, ψηφιακή κοινωνία, ψηφιακή ζωή. Οι συνθέσεις αυτές συνδέονται επιπλέον, με την απόδοση ανθρώπινης βούλησης και πράξεων σε μηχανές που λειτουργούν αυτόματα, σύμφωνα με σειρές εντολών που εκτελούνται από συστήματα λογισμικού που δεν ελέγχονται άμεσα από τον άνθρωπο.

Το όριο ανθρώπου μηχανής – ενώ δεν έχει πραγματικά ξεπεραστεί και μάλλον δεν θα ξεπεραστεί ποτέ – συσκοτίζεται στην εποχή μας. Υπερβάσεις των ορίων που κάνουν καθημερινά επιχειρήσεις, η κρατική διοίκηση και η αγορά δίνουν αρμοδιότητα στις ψηφιακές μηχανές να λειτουργούν ως εάν να ήταν άνθρωποι. Οι ψηφιακές μηχανές από επιθυμητά υποστηρικτικά μέσα υπολογισμών και οργάνωσης αποκτούν πλέον μια δική τους ισχυρή βούληση και προσωπικότητα. Τους αποδίδεται έμμεσα έμψυχη υπόσταση, συναισθηματική φύση και κυρίως Λόγος. Αυτή η τελευταία πράξη της πρακτικής απόδοσης Λόγου σε ψηφιακές μηχανές σαν να ήταν άνθρωπος θέτει πλέον σε ερώτημα την καθ’ αυτό φύση της δικιάς μας ανθρωπινότητας και κοινωνικότητας.

Για την κοινωνιολογία και την ψυχολογία, η ταύτιση του ανθρώπινου λόγου με τη νοημοσύνη και ειδικότερα με την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΑΙ) δημιουργεί ένα μεγάλο ερώτημα και κοινωνικό δίλημμα. Το ιστορικό πέρασμα από την καταναγκαστική μετάθεση ευθύνης, της αναπαραγωγικής φυσικής εργασίας στον εξουσιαζόμενο συν-άνθρωπο ολοκληρώνεται μέσω μιας χρησιμοθηρικής εκμεταλλευτικής πρακτικής αιώνων και πολιτισμικών εποχών που συνδέθηκαν με τη δουλεία, την κοινωνική εκμετάλλευση, την ανισότητα και την εξουσία της γνώσης.

Περνάμε σχεδόν αβίαστα πλέον στη μετάθεση της ευθύνης των αποφάσεων σε μια εξωτερική ψηφιακή μηχανή σαν να ήταν ανθρώπινη οντότητα. Σε αυτήν κακώς υποθέτουμε ότι έχει επιπλέον μία ανεξάρτητη καντιανή «Καλή Βούληση». Ετσι προσποιείται και της αποδίδεται ότι ενεργεί σύμφωνα με τον ανθρώπινο λόγο. Αυτή η πορεία της εσκεμμένης αφέλειας, μας υποκρύπτει με διαφορετικό τρόπο αλλά και σε μεγαλύτερη παγκόσμια κλίμακα, όλη την αρνητικότητα των προηγούμενων εποχών, αναθέτοντας την ευθύνη του έργου σε μια άυλη νοητική μηχανή που πλέκει και με τη δικιά μας βοήθεια τον ζουρλομανδύα ενός νέου ψευδο-ορθολογικού κόσμου.

Θραύσματα της ζωής μας, φωτογραφίες, τυχαίες λέξεις φιλίας (like), συμπάθειας και συμπόνιας, επιθυμίες και κρυφές στιγμές, ανάγκες, τραύματα, συναισθήματα, δικαιώματα, γίνονται δεδομένα και ανασχηματίζονται από αλγοριθμικές διαδικασίες σε αποφάσεις και εμπορικές πράξεις που συγκεντρώνουν γνώση, πλούτο και εξουσία. Η κοινωνικότητα που τα έχει δημιουργήσει τίθεται σε παρένθεση, ενώ το προσωπικό και κοινωνικό αφήγημα που συνδέεται μαζί τους, υπάρχει μόνο στις σύντομες λεζάντες που γράφονται σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Η ευδαιμονία που μας προσφέρουν είναι μόνο στιγμιαία και εφήμερη. Αποτελεί όμως τη σταθερή είσοδο στο τούνελ μιας κοινωνικής συστροφής και μιας καταθλιπτικής ενδόρηξης μακριά από κάθε τι διαλογικό και αμοιβαίο. Δεν υπάρχει χρόνος διαμοιρασμού των συναισθημάτων, η κοινότητα γίνεται κάτι απόμακρο και μακρινό. Εύκολα διαχειρίσιμη και βιώσιμη μόνο από απόσταση, ως e-mail, ως εκπομπή life style και για τους πιο ψαγμένους/ες ως κινηματογραφικό γεγονός. Η αποσάθρωση πλέον της αλληλεγγύης είναι το μεγάλο γεγονός. Χάνεται ως βίωμα από την εργασία, την εκπαίδευση και την κοινότητα, εκεί που συν-διαμόρφωσε τον σύγχρονο κόσμο. Πλέον κάθε μορφή αναδιανομής και εκμετάλλευσης επιτρέπεται να λειτουργεί εύκολα και παγκόσμια μέσα από αλγοριθμικές ρουτίνες. Σε ώρες ή και δευτερόλεπτα συσσωρεύουν δισεκατομμύρια και οι νέοι ψηφιακοί άρχοντες, μας ενημερώνουν για αυτό με ένα tweet.

Ο Σωτήρης Χτούρης είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου